PAN HENRYK

Anna Zymon-Stankiewicz

W 1905 roku pierwszy Polak otrzymal nagrode Nobla w dziedzinie literatury. Byl nim 41-letni Hen-ryk Sienkiewicz. Nagrode otrzymal za powiesc historyczna "Quo vadis", przedstawiajaca obraz Rzymu za czasow Nerona.

Henryk Sienkiewicz urodzil sie w rodzinie szlacheckiej, pochodzenia tatarskiego w 1846 r. Cale jego zycie przypadlo na okres, kiedy Polska podzielona byla miedzy trzech zaborcow, a jemu przypadlo zyc w zaborze rosyjskim.

Dom rodzinny na Pradze opuszcza dosyc wczesnie. Studiuje w Warszawie w Szkole Glownej , przeslizgnal sie przez prawo, probowal studiowac medycyne i zakonczyl na filologii. Byl samoukiem na polu badan historycznych, co znalazlo oddzwiek w jego pozniejszej tworczosci.

Pisac zaczal "dla chleba". Pisze do gazet kroniki, felietony pod pseudonimem "Litwos". Zauroczony wielka artystka - Helena Modrzejewska staje sie krytykiem teatralnym. Pierwsza jego powiesc ukazuje sie pod tytulem "Na marne". Okres ten cechuja trudnosci finansowe, ale pan Henryk stwarza pozory czlowieka zamoznego. Zawsze elegancko, starannie ubrany tak w mlodych latach, jak i przez cale zycie. A trudnosci finansowe nie opuszczaja go, nawet jak sytuacja sie poprawia. Pieniadze topnieja w jego reku. Jest hojny dla siebie i innych.

Majac 30 lat udaje sie do Ameryki. W ciagu 2-letniego pobytu zawiazuje znajomosci z emigrantami polskimi w Kalifornii. Z zainteresowaniem slucha opowiadan o ich przezy-ciach. I tak powstaje dramat "Na jedna karte" i "Selim Mirza". Pisze tez "Listy z podrozy po  Ameryce", w ktorych dzieli sie swymi spostrzezeniami dotyczacymi zagadnien spolecznych, demokracji, psychice mieszkancow USA. I trzeba powiedziec, ze niejednokrotnie i dzisiaj sa one aktualne. A mnie podobaja sie uwagi dotyczace Amerykanek. Sienkiewicz stwierdza, ze nic nie robia..." Poczciwy i niewyczerpanej cierpliwosci John jest nianka, kucharka, ogrodnikiem. Pani domu kolysze sie na krzesle, przyjmuje gosci, ubiera sie i piesci swoje rozpuszczone, jak dziadowski bicz "baby". Poza tym - oprocz tego co nic nie robia - to prowadza, tajemnicze zycie rozwiazle, ". ..

Po powrocie do Warszawy pisze szereg powiesci: "Hania", "Stary sluga", "Szkicem i weglem", "Janko muzykant", "Za chlebem", "Latarnik", "Bartek zwyciezca". Odtad zaczyna sie poprawiac sytuacja materialna pisarza i okres wyjazdow i pobytow w uzdrowiskach krajowych i zagranicznych.

Henryk Sienkiewicz mial trzy zony. Wszystkie o tym samym imieniu: Maria. Majac 34 lata poslubia Marie Szetkiewicz, ktora byla jego najwieksza miloscia zycia. Urodzila mu corke i syna. Ale szczescie trwa zaledwie 4 lata. Maria zaczyna chorowac. Gruzlica. Choroba, na ktora w tych czasach nie bylo lekarstwa. Sienkiewicz opiekuje sie troskliwie zona i pisze wielki polski "Western" - powiesc historyczna "Ogniem i mieczem". Powiesc cieszy sie ogromnym powodzeniem i nacisk spoleczenstwa stwarza koniecznosc kontynuowania losow bohaterow. Przy lozku umierajacej zony powstaje "Potop". Potem kolej na "Pana Wolodyjowskiego", Tymi trzema powiesciami historycznymi napisanymi "ku pokrzepieniu serc", zwane Trylogia, - zaczytuje sie caly narod i to nie tylko wspolczesni autorowi... Przedstawia on zmagania Polakow z Kozakami, Szwedami i Turkami. Ukazuje potege ducha narodowego szlachty.

Po Trylogii ogarnia pisarza pewnego rodzaju zmeczenie tematyka historyczna i powstaja powiesci obyczajowe: "Bez dogmatu" i "Rodzina Polanieckich".

Osiem lat po smierci ukochanej zony, zawiera z Marya Wolodkiewicz niefortunne malzenstwo, zakonczone uniewaznieniem. Trzecia pania Sienkiewicz od roku 1904 jest Maria Babska.

Protest pisarza przeciwko przesladowaniu Polakow w zaborze pruskim, to znow powiesc historyczna "Krzyzacy". Ukazuje w niej zmagania rycerskiej Polski z zakonem krzyzackim, zakonczone zwyciestwem oreza polskiego pod Grunwaldem. Potem ukazuje sie powiesc "Na polu chwaly".

Sytuacja finansowa nadal nie byla zachwycajaca. Z okazji jubileuszu 30-letniej tworczosci, Sienkiewicz otrzymal w 1900 r. dar od narodu w postaci majateczku Oblegorek, kolo Kielc. Byl to dla niego prezent dosc klopotliwy. Nie poprawil sytuacji finansowej, a wrecz ja skomplikowal, bowiem utrzymanie tego obiektu pochlanialo skromne dochody pisarza,

Sytuacje uratowala Szwedzka Akademia Nauk, przyznajac autorowi "Quo vadis" najwyzsze odznaczenie swiatowe, polaczone z nagroda pieniezna, w wysokosci 138 tysiecy koron szwedzkich. Sienkiewicz szukal tematu uniwersalnego i znalazl go w obrazie Rzymu za czasow panowania Nerona. Sukces jest wielki. Powiescia "Quo vadis" wszedl do literatury swiatowej.

Zdobyta pozycja w kraju i zagranica pchnela go do zabierania glosu w sprawach zasadniczej wagi w akcjach spolecznych i politycznych. Nie przychodzi mu to latwo. Byla to dla niego dziedzina obca.

W wieku 65 lat pisze powiesc dla mlodziezy: "W pustyni i puszczy". Przygody malej Angielki Nel i Stasia zdobywaja sobie slawe nie gorsza niz "Quo vadis".

Z chwila wybuchu pierwszej wojny swiatowej, Sienkiewicz podejmuje decyzje opuszczenia Polski. W pazdzierniku 1914 roku, przez Wieden udaje sie do Szwajcarii. I tu wspolnie z Ignacym Paderewskim patronowal organizacjom filantropijnym spieszacym z pomoca, ofiarom wojny.

Nie doczekal wolnej Polski, chociaz podtrzymywal Polakow w dazeniach do niepodleglosci. Zmarl w 1916 roku, w Szwajcarii, w Vevey.

Anna Zymon-Stankiewicz