SERCE KOSCIUSZKI

NA ZAMKU W RAPPERSWILU (1895-1927)

 

dr Jan Konopka

wedle relacji prasy szwajcarskiej

 

W pazdzierniku 1895 r. urna z sercem Naczelnika zlozona zostala w Polskim Muzeum Narodowym na zamku w Rapperswilu (kanton Sankt-Gallen). Byla to dluga wedrowka wsrod obcych: w ciagu 78 lat, jakie uplynely od smierci Kosciuszki w Solurze (15 pazdziernika 1817 r.) urna z jego sercem zawedrowala najpierw do Mediolanu (Varese), stad przewieziono ja do Lugano w Tesynie (Vezia), a nastepnie (ponownie przez Alpy) do odleglego Rapperswilu. W 1927 roku, po 110 latach tulaczki i pobytu na obcej ziemi, wrocilo serce bohatera do Ojczyzny.

 

Przypomnijmy pokrotce, ze po smierci Kosciuszki urna zawierajaca jego serce przechowywana byla najpierw przez solurska rodzine Zeltnerow (u ktorych mieszkal Kosciuszko do swej smierci), a to niejako tytulem pamiatki rodzinnej (zgodnie, jak sie przyjmuje, z wola zmarlego, ktory jeszcze przed zgonem mial zlozyc ustnie odnosne oswiadczenie na rzecz mlodziutkiej Emilii Zeltnerownej). Potem byla owa urna w posiadaniu rodziny Morosinich, spowinowaconych z Zeltnerami przez malzenstwo Emilii z wloskim hrabia Morosinim z Mediolanu. Umiescili oni urne z sercem w kaplicy rodzinnej w Varese (k. Mediolanu), a pozniej w Vezia (k. Lugano). Kroki podjete przez polska strone celem uzyskania pamiatkowej urny dla Muzeum w Rapperswilu poparl m.in. kompozytor Giuseppe Verdi. W liscie swym z data 8-go czerwca 1894 r., skierowanym do Annetty Morosini, corki Emilie Zeltner-Morosini, sklania on jej rodzine do "poswiecenia", aby "preciosa reliquia di Kosciuszko", tak niezwykle droga sercom polskich patriotow, mogla znalezc spoczynek "w niszy ojczystej". Interwencje Verdiego, a takze i Arrigo Boito, wloskiego muzyka i literata, daly w tym wzgledzie pozytywne wyniki. W blisko trzy miesiace pozniej (5 wrzesnia) pisze z radoscia do Henryka Bukowskiego, wiceprezesa Rady Muzeum, hr. Aleksander Szczawinski-Brochocki, czlonek Rady, prowadzacy pertraktacje w tej sprawie, ze "corki Emilii Morosini zgodzily sie na oddanie nam serca Kosciuszki. Uwielbienie i przyjazn, jaka maja dla Verdiego, ten cud zdzialaly."

 

O przekazaniu urny z sercem Kosciuszki przez Morosinich i jej sprowadzeniu na zamek rapperswilski donosila prasa szwajcarska. Juz na pare dni wczesniej zapowiadal to wydarzenie m.in. Volkszeitung fur das zurchische Oberland z 12-go pazdziernika 1895 r. Dluzszy reportaz o tym wydarzeniu zatytulowany "Serce Kosciuszki" ukazal sie miejscowym Il corriere del Ticino z 15-go pazdziernika. Oto jego tresc (w tlumaczeniu z wloskiego): Dzis rano (15-go pazdziernika) o godzinie 9-tej w wytwornej kaplicy szlachetnej rodziny Morosini w Vezia (k. Lugano) miala miejsce uroczystosc przekazania urny z sercem polskiego generala Kosciuszki hrabiemu Brochockiemu, reprezentujacemu Dyrekcje Polskiego Muzeum w Rapperswilu. Uczestniczyli w tej uroczystosci: hrabina Annetta Morosini, hrabina Giuseppina Negroni Prato Morosini, hrabina Carolina Morosini, hrabia Gian Antonio Negroni Prato Morosini, hrabia Giorgio Cassatti, hrabia Dienheim Szczawinski Brochocki wraz ze swa malzonka, hrabia Enrico Dandollo, Jego Swietobliwosc Alfredo Peri Morosini, sekretarz nuncjatury w Paryzu, ksiadz Eugenie Beretta i doktor A. Fontana. Wszyscy obecni podpisali akt przekazania serca Kosciuszki sporzadzony przez notariusza p. Giovanni Franschina. Hrabia Brochocki, przejmujac owe relikwie historycznej wagi, wyrazil w krotkich slowach szczere podziekowanie. Uroczystosc zakonczyla sie o godzinie 10-tej, a o godzinie 10-tej 43 hrabia Brochocki wraz z malzonka i w towarzystwie mistrza Arrigo Boito odjechal pociagiem bezposrednim do Rapperswilu wiozac tam ze soba drogocenna relikwie wielkiego polskiego bohatera".

 

Wedle friburskiego dziennika La Liberte z 16 pazdziernika w przekazaniu urny mieli uczestniczyc rowniez "delegaci z Galicji i Ameryki, oraz prezydent Rady Miasta Krakowa". Krotkie komunikaty o tym wydarzeniu zamiescily m.in. : Nouvelliste vaudois z 15-go pazdziernika, Gazette de Lausanne z 16-go pazdziernika, oraz (z tej samej daty) Le National suisse, Tagblatt der Stadt St. Gallen, Emmenthaler-Blatt, Landbote und Tagblatt der Stadt Winterthur, Berner Tagblatt z 17-go pazdziernika i Freiburger Zeitung z 19 pazdziernika. Szerzej pisano o tym na szpaltach lokarnenskiej La Libertr z 15/16 pazdziernika i w Journal de Geneve z 19-go pazdziernika. O przebiegu uroczystosci w Rapperswilu pisano m.in. w Wochenblatt des Bezirkes Meilen z 22-go pazdziernika, w Nouvelliste vaudois z 19-go pazdziernika, w Il corriere del Ticino z 18 pazdziernika , w La libertr z 18/19-go pazdziernika.

 

Z owych reportazy prasowych wynika, ze w dniu 17-go pazdziernika 1895 roku, urna z sercem Kosciuszki przeniesiona zostala z zamku rapperswilskiego do pobliskiego kosciola Sw. Jana przez "cztery polskie damy". Okryto ja flaga polska i niesiono na zloconych noszach. Po uroczystej Mszy sw., w czasie ktorej spiewaly hrabina Brochocka i panna Lachocka z Genewy, i w ktorej uczestniczyly delegacje "z roznych krajow" oraz ludnosc miejscowa, urne z sercem bohatera przeniesiono w ten sam sposob na Zamek. Poczym utartym juz zwyczajem uczestnicy spotkali sie na hucznym bankiecie w hotelu "Schwanen". Przemowil tam hrabia Negroni-Morosini mowiac o dawnych wiezach wlosko-polskich. Glos zabrali rowniez Arrigo Boito, plk. Gandy, prezydent miasta Rapperswil oraz Galezowski, dyrektor Muzeum, ktory wyrazil szczegolne wyrazy podziekowania ze strony Rady Muzeum pod adresem Giuseppe Verdiego i obecnego wsrod zaproszonych gosci, Arrigo Bodto. Liczne stowarzyszenia polskie nadeslaly "setki telegramow". "Byla to wzruszajaca i wspaniala uroczystosc" konczy tymi slowami swoj reportaz korespondent luganskiej gazety.

 

W 1896 r. urna z sercem Kosciuszki zlozona zostala w kaplicy-mauzoleum, specjalnie na ten cel urzadzonej w Pulverturm (wiezy prochowej) na Zamku rapperswilskim, wedle projektu polskiego architekta Stanislawa Noakowskiego, oraz rapperswilskiego architekta Mullera ( jak podawal miejscowy Wochenblatt). Miejsce to opisuje artykul pt. "Das neue Mausoleum fur das Herz Kosciuszko's im Schlosse in Rapperswil" zamieszczony w Wochenblatt vom Seebezirk und Glater z 14-go sierpnia 1897 r. Urna z sercem Kosciuszki, "bohatera wszystkich czasow i po wsze czasy" (ein Held fur alle Zeiten und wird es bleiben) wmurowana zostala w niszy tego "mauzoleum". Po obu stronach niszy byl namalowany na scianie aniol, z jednej strony niosacy korone meczenstwa, z drugiej, z palma zwyciestwa w reku, zas ponad nisza widnial na sklepieniu kopuly wizerunek Krolowej Polski Czestochowskiej z napisem u dolu: "Patrona Poloniae ora pro nobis" (Oredowniczko Polski, modl sie nad nami). Ponadto sciany mauzoleum byly pokryte freskami dekoracyjnymi. Calosc "w niezwykle dobrym guscie" wykonal artysta malarz Stefan Herweg z Monachium, jak to podaje wspomniany powyzej Wochenblatt. Posrodku mauzoleum umieszczono na marmurowym piedestale okazala urne z popiersiem Kosciuszki i wizerunkiem orla polskiego, odlana z brazu wedle projektu polskiego artysty Wincentego Trojanowskiego. Zgodnie z relacja wyzej wspomnianego Wochenblatt, owa kaplica-mauzoleum zostala poswiecona uroczyscie 11-go sierpnia 1897 r. Byla ona wyrazem czci oddanej "Czlowiekowi, ktory za swe zaslugi pozostac winien po wsze czasy w pamieci narodow calego swiata".

                                                                                 J. A. Konopka

 

PS. Wejscie do wspomnianej powyzej kaplicy w Pulverturm na zamku rapperswilskim, zostalo niestety zamurowane w latach 50-tych. Opisane freski scienne zachowaly sie do tej pory, co mozna stwierdzic wdrapujac sie (z latarka elektryczna) po drabinie od strony podworza zamkowego az do pierwszego otworu strzelniczego i spogladajac do wnetrza przez te szczeline (jak to uczynil niedawno autor niniejszego tekstu). Wladze miasta Rapperswil bylyby dzis niewatpliwie chetne na odmurowanie wejscia do owej dawnej kaplicy kosciuszkowskiej. Udostepnienie jej dla zwiedzajacych przyjete byloby na pewno z duzym uznaniem przez cala polonie szwajcarska.