RADOM - MIASTO I LUDZIE

Henryk Podstolski

 

Radom kojarzy się chyba głównie z rozruchami w 1976 roku, może z garbarniami i obuwiem byłej fabryki “Radoskor”, może z Zakładami Metalowymi “Łucznik” (Walter) i niekiedy z niczym więcej. Historia miasta i związanych z nim ludzi jest jednak dość bogata i przedstawienie jej na łamach Naszej Gazetki jest możliwe tylko w bardzo dużym skrócie i uproszczeniu.

 

Radom dzisiaj

 

Radom, obecnie powiat grodzki w woj. mazowieckim, leży 100 km na południe od Warszawy. Przez miasto, wbrew pozorom, przepływa nie Radomka, lecz rzeczka Mleczna, która jest dopływem Radomki. Tradycyjny przemysł radomski to zakłady metalowe (bazujące na fabryce broni, powstałej w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego), garbarskie i skórzane, tytoniowe, materiałów budowlanych, telefoniczne, ceramiczne, wyrobów spożywczych itp.

Miasto liczy obecnie 235 tys. mieszkańców. Na 64 tys. zatrudnionych przypada niestety około 20 tys.(!) bezrobotnych. Wysokie bezrobocie jest skutkiem długoletniego centralnego sterowania przemysłem, który stał się przez to częściowo nieekonomiczny ,a w pewnym stopniu nawet zbędny. Ojcowie miasta szukają ciągle rozwiązań i inwestorów dla polepszenia obecnej sytuacji.

Pozytywny wydźwięk ma fakt, ze w Radomiu działa kilka wyższych uczelni o łącznej liczbie 30 tys. studentów, z czego sama tylko Politechnika Radomska kształci 12 tys. studentów. Wydaje się wiec, że miasto jest na właściwej drodze w XXI wiek. Radom jest siedzibą Diecezji Radomskiej, Wyższego Seminarium Duchownego i Instytutu Teologicznego KUL. Ks. Bp. J. Chrapek, który zginął w wypadku samochodowym  w dniu 18.10.2001,cieszył się ogromna sympatią wiernych.

Teatr Powszechny im. J. Kochanowskiego i Muzeum Okręgowe są, bez przesady, prawdziwymi ogniskami krzewienia kultury. W bogatym programie teatru znajduje się Festiwal Gombrowicza, organizowany po raz piąty w r. 2002. W festiwalu biorą także udział teatry zagraniczne, a program obejmuje częściowo sztuki innych autorów.  W r. 1997 sam mogłem obejrzeć sztuki Gombrowicza - Iwona księżniczka Burgunda i Tancerz mecenasa Kraykowskiego oraz Miłość na Krymie - Mrożka. Muzeum Okręgowe specjalizuje się w wystawach tematycznych, które znajdują uznanie daleko poza granicami miasta - jak n.p. Chłopi w sztuce polskiej, Mitologia J. Malczewskiego, Tatry, Chrystus Ukrzyżowany (122 wizerunki z Lwowskiej Galerii Sztuki). W Orońsku k. Radomia znajduje się Centrum Rzeźby Polskiej w zespole dworskim należącym niegdyś do Brandta.

 

Niektóre fakty z przeszłości Radomia

 

Początki Radomia to osada plemion słowiańskich (Radomian?), która powstaje na przełomie VIII / IX  wieku. Pierwsza wzmianka o Radomiu pochodzi z bulli papieża Hadriana IV z 1155 roku. Około 1340 r. król Kazimierz (III) Wielki  ustala nowa lokalizację miasta, a w roku 1364 wprowadza prawo magdeburskie. Buduje się zamek, ratusz, rynek, kościół (fara pod wezwaniem sw. Jana Chrzciciela) i mury obronne.

Panowanie Jagiellonów (1386-1572) to okres świetności Polski, a także Radomia, który uzyskuje wiele przywilejów królewskich. Jagiellonowie i członkowie ich rodzin są częstymi gośćmi na zamku radomskim. W roku 1401 możnowładcy polscy w Radomiu, a bojarzy litewscy w Wilnie, uchwalają tzw. akt radomskowileński o zjednoczeniu Polski z Litwa.

Z zamku radomskiego zarządza krajem w latach 1481-83 Kazimierz (1458-84, późniejszy święty), gdy ojciec, Kazimierz  Jagiellończyk musi wyjechać na kilka lat na Litwę.

 

W roku 1505 na sejmie w Radomiu zostaje uchwalona konstytucja Nihil novi, która ogranicza przywileje możnowładców i ustala, ze nic nowego nie będzie postanowione bez zgody szlachty. W latach 1613-1763 urzęduje w Radomiu Trybunał Skarbowy, którego zadaniem jest regulowanie spraw i sporów podatkowych.

 

Radom – kościół OO Bernardynów

 

Od wieku XVII rozpoczyna się upadek miasta w wyniku zarazy, pożarów i najazdów szwedzkich. Zniszczeniu ulega także zamek. Na zjeździe w Radomiu w r. 1767 zostaje zawiązana Konfederacja Radomska - związek opozycji magnackiej - skierowana przeciwko Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu. Zniszczenia miasta zosta­ją częściowo odbudowane pod koniec XVIII w. dzięki reformom Stanisława Augusta Poniatowskiego i działalności Komisji Dobrego Porządku. W r. 1816 Radom zostaje stolicą województwa sandomierskiego w Królestwie Polskim, w r. 1837 siedzibą guberni sandomierskiej, a w r. 1844 guberni radomskiej.

 

Ogólnie biorąc od poł. XIX ma miejsce ciągły rozwój miasta i przemysłu z wyjątkiem okresów powstań i wojen.  W okresie okupacji Radom jest siedzibą dystryktu radomskiego. Samo miasto nie odnosi prawie żadnych zniszczeń w wyniku działań wojennych, z tym, że w 1944 r. zostają wywiezione przez Niemców maszyny i surowce z  wszystkich ważniejszych zakładów przemysłowych.

 

W okresie powojennym następuje odbudowa i znaczna rozbudowa przemysłu metalowego (Zakłady im. Waltera), skórzanego (Radoskor) i spożywczego. Przemysł pracuje pełną parą na zaspokojenie  potrzeb wyniszczonego kraju i na eksport. Rok 1976 upamiętnia się czerwcowymi rozruchami. Jest to sygnał, że przyszedł czas na zmianę.

 

Zabytki i budownictwo

 

W roku 1216 Leszek Biały funduje kościół pod wezwaniem św. Wacława. Kościół ten, początkowo drewniany, zmienia wielokrotnie swoje przeznaczenie, jest przebudowywany (od XV w. kościół murowany w stylu gotyckim) i dopiero w ostatnich latach zostaje fachowo odrestaurowany przez prof. Wiktora Zina.

Kościół farny św. Jana Chrzciciela funduje król Kazimierz Wielki. Budowa zostaje zakończona w roku 1370. W następnych wiekach kościół podlega wielokrotnym rozbudowom i przebudowom. Kościół i klasztor OO. Bernardynów z drugiej poł. XV w., który zachował się do dzisiaj w prawie oryginalnej formie, jest niewątpliwie najciekawszym zabytkiem Radomia. Kościół św. Trójcy, wielokrotnie przebudowany, stoi na miejscu pierwotnego kościoła z roku 1613.

Charakterystycznym budynkiem jest Kościół Garnizonowy, który powstał z przebudowy soboru prawosławnego w okresie międzywojennym.

Dzisiejsza katedra Opieki Najświętszej Marii Panny, której budowę zakończono w r. 1910, jest najokazalszym obiektem sakralnym.

W XIX w. powstają między innymi: gmach Komisji Wojewódzkiej, ra­tusz, nowy fronton Kolegium OO. Pijarów, resursa obywatelska, liczne pałacyki, budynki bankowe. Również w XIX w. i częściowo na początku XX w. powstają ciągi kamienic, nadające jednolity wygląd obecnemu śródmieściu.

 

Ludzie

 

Na każdym etapie historycznym występuje migracja ludności, także w formie emigracji politycznej, czy zawodowej. Tutaj jako ciekawostkę można podać, że w roku 1608 Stanisław Sadowski z Radomia, budowniczy młynów, przybył na statku Mary and Margaret do Jamestown, Virginia w Ameryce, w grupie polskich emigrantów.

W połowie XIX w. miasto liczy około 8000 mieszkańców. Jest to też okres, kiedy zaczyna się rozwój gospodarczy miasta na większą skale. Duży udział w tym rozwoju mają społeczności żydowska i niemiecka. Stan liczbowy ludności żydowskiej jest rzędu 30%. Społeczność pochodzenia niemieckiego, skupiona wokół parafii ewangelicko-augsburskiej, jest raczej nieliczna, ale bardzo aktywna i wyspecjalizowana.

W 1939 r., w chwili wybuchu wojny, miasto liczy prawie 100 tys. mieszkańców. Losy Radomia nie są inne jak całego kraju. Giną tysiące ludzi. Prawdziwa tragedia spotyka ludność żydowską. Ocenia się, że około 30-35 tys. Żydów zostaje wymordowanych, lub wywiezionych z getta radomskiego do obozów zagłady. W chwili zakończenia wojny miasto liczy poniżej 70 tys. mieszkańców.

A oto znani ludzie, związani w jakiś sposób z Radomiem i ziemią radomską, których  pozwolę sobie wymienić:

Do ogólnie znanych Radomiaków należą niewątpliwie Mikołaj z Radomia (1 poł. XV w. ), pierwszy, znany z imienia, polski kompozytor.

Jan Kochanowski (1530-1584), urodzony w Sycynie, w ziemi radomskiej; najwybitniejszy poeta polskiego renesansu. Od r. 1570 mieszkał i tworzył w niedalekim Czarnolesie. Dionizy Czachowski (1810-63), jeden z dowódców powstania styczniowego.

Tytus Chałubiński (1820-89), ur. w Radomiu, gdzie również uczęszczał do gimnazjum. Był wybitnym lekarzem, przyrodnikiem, miłośnikiem Tatr i Zakopanego. Józef Brandt (1841-1915), malarz, czołowy przedstawiciel tzw. szkoły monachijskiej. Działał głównie w Monachium, a od lat siedemdziesiątych również w Orońsku koło Radomia. Zmarł w Radomiu. Walery Przyborowski (1845-1913), powieściopisarz, historyk, publicysta. Jako uczeń walczył pod Langiewiczem w powstaniu styczniowym. Od 1900 r. zamieszkiwał na stałe w Radomiu.

Jacek Malczewski (1854-1929), ur. w Radomiu; malarz, czołowy przedstawiciel Młodej Polski. Wracał  wielokrotnie do rodzinnego Radomia i tu powstały też niektóre jego obrazy. Józef Grzecznarowski (1884-1976), działacz PPS, zasłużony dla rozwoju miasta w okresie przed- i powojennym. Władysław Szpilman (1911-2000) , znany pianista i kompozytor, autor pamiętnika okupacyjnego Pianista był zięciem J. Grzecznarowskiego. Można dodać, że Roman Polański kręci obecnie film bazujący  na tymże pamiętniku.

Witold Gombrowicz (1904-69), ur. w Małoszycach k. Opatowa; prawnik z wykształcenia, pisarz z powołania; baczny i krytyczny obserwator życia na dworach ziemi radomskiej i sandomierskiej. Był częstym gościem w majątku brata Jerzego we Wsoli k. Radomia. Tam też podobno pracował nad Ferdydurke.

Ks. Włodzimierz Sedlak (1911-93), twórca polskiej bioelektroniki; długoletni kapłan radomski; od r. 1974 Prof. KUL’u.

Maria Fołtyn (ur. 1925 w Radomiu), sopran Opery Warszawskiej i Łódzkiej; reżyser operowy.

Andrzej Wajda (ur. 1926). Lata 1935-46 spędził w Radomiu, gdzie zaczął interesować się malarstwem i gdzie powstał szereg jego obrazów. Przygotowywał również oprawę sceniczna dla teatrów gimnazjalnego i harcerskiego. Takie były pierwsze kroki tego wybitnego reżysera.

Leszek Kołakowski (ur. 1927 w Radomiu),  filozof o światowej sławie.

 

W młodym wieku, a szczególnie w szkole średniej w latach 1945-49, zetknąłem się z rówieśnikami, którzy zasługuję na wspomnienie z uwag i na ich późniejszą działalność:

Ryszard Czubak (ur.1930), skrzypek w zespołach filharmonii warszawskiej i antwerpskiej, Mariusz Dmochowski (1930-92), wybitny aktor teatralny i filmowy. Ksawery Jasieński, urzekający “głos radiowy”. Zygmunt Marzys (ur. 1930 r.), prof. Romanistyki  Uniwersytetu w Neuchâtel; Prezes Fundacji im. J.M. Bocheńskiego w Marly; w latach 1945-47 uczęszczał do szkoły średniej w Radomiu. Zbigniew Strzałkowski (1929-93), tancerz, choreograf; pierwszy solista baletu Teatru Wielkiego. Rajmund Ziemski (ur. 1930), malarz; od 1983 profesor ASP w Warszawie. Zdzisław Tranda (ur. 1925), brat zmarłego kolegi klasowego, Bogusia; teolog, od r. 1978 biskup kościoła ewang.-reformowanego w Polsce. W latach 1990-92 prezes Polskiej Rady Ekumenicznej.

Osobne słowo należy się powiązaniom rodzinnym kolegi klasowego, Jerzego Karczewskiego, zwanego po prostu hrabią. Otóż młodzieniec Jacek Malczewski przebywał w latach 1867-71 w majątku Wielgie k. Radomia, u swego wuja Feliksa Karczewskiego (pradziadek „mojego” hrabiego), gdzie był edukowany razem z synami wuja Fe­liksa. Jeden z synów Feliksa Karczewskiego, Wacław, ożenił się z siostrą Jacka Malczewskiego i był później, w latach 1900-11, bibliotekarzem w Rapperswil (!).

Niewątpliwą atrakcją w okresie szkolnym była znajomość z Jerzym Gombrowiczem (1891-1971), starszym bratem pisarza. J. Gombrowicz był  właścicielem majątku ziemskiego we Wsoli k. Radomia, a po wydziedziczeniu mieszkał w Radomiu. Pracował wtedy jako publicysta i krytyk literacki. Był erudytą oraz świetnym gawędziarzem i chętnie skupiał koło siebie młodzież. Krążyły o nim różne anegdotki, pochodzące z okresu przedwojennego, kiedy brylował jako bon vivant w Radomiu (głównie w restauracjach) i ziemi radomskiej. Witold Gombrowicz, pisarz, był częstym gościem we Wsoli.

Z przyjemnością dodam, że znany dyplomata, a obecny Ambasador Polski w Belgii, Wojciech Piekarski, jest również  Radomiakiem.

A  Iga Cembrzyńska i Jerzy Połomski ? Oczywiście, też.

Jaki, z tego wszystkiego, wynika wniosek? Chyba tylko taki, całkiem ogólny, ze każdy skrawek kraju, nawet pozornie nieciekawy, ma jakiś swój wkład do tego dzieła, które nazywamy Polską.

Henryk Podstolski