Ks. Stanislaw Bobulski/Bazylea

 

Blogoslawiona Rycheza Krolowa Polski 1026-1063. ( 2 )

 

2. Dlaczego  krolowa   Rycheza   nie  zostala do smierci  w Polsce?

 

Boleslaw zwany obecnie Chrobrym uzyskal w kronice Adama z Bremy miano "rex christianissimus": najbardziej chrzescijanski krol. Ukoronowaniem jego sukcesow byla krolewska oficjalna, czyli na mocy papieskiej bulli, koronacja w 1025 roku. Pierworodnego syna Bezpryma odeslal do klasztoru w Italii. W roku 1000 na zjezdzie w Gnieznie mianowal cesarz Otton III Boleslawa "bratem i wspolpracownikiem cesarstwa" (frater et cooperator imperii), przekazujac mu duplikat ("Nachbildung") wloczni  krolestwa, majaca symbolizowac walke z poganstwem. Ten gest zbratania domagal sie dalszych rodzinnych powiazan miedzy obu wladcami. Postanowiono zareczyc Boleslawowego syna Mieszka z przybyla do Gniezna Ottonowa siostrzenica Rycheza, mlodociana corka jego siostry Matyldy i margrabiego Erenfrida (Ezzo). O tych zareczynach w Gnieznie pomiedzy Rycheza i Mieszkiem w roku 1000 wspomina dzielko pt. "Cuda sw. Wojciecha" (Miraculae St. Adalberti). W roku 1002 umiera cesarz Otton III, wuj Rychezy. Jego nastepca Henryk II toczy z Boleslawem okrutne wojny. Ojciec Rychezy margrabia Erenfrid nalezy do zdecydowanej antycesarskiej opozycji, czyli do przyjaciol Boleslawa. Do krwawej bitwy ze zwolennikami cesarza Henryka II doszlo w lecie 1011 roku pod Ordernheim. Zwyciezywszy, stal sie margrabia Erenfrid posiadaczem nie tylko swych ziem w Saksonii, w Saalfeld w Turyngii i w Duisburg lecz rowniez ogromnych majetnosci swej zony Matyldy nad Renem i Mozela. W roku 1013 Boleslawowy syn Mieszko stawil sie u Erenfrida w Merseburgu, skladajac mu hold i przysiege wiernosci, po zareczona Rycheze. Zawarto rowniez  ugode z cesarzem Henrykiem II (Uklad w Merseburgu). Jeszcze w tym samy roku odbyly sie uroczyste zaslubiny. Jak zanotowal kronikarz, mialo to malzenstwo zlaczyc slowianskie krolestwo z niemieckim. Ten polityczny ozenek na najwyzszej plaszczyznie byl sredniowiecznym aktem politycznego odprezenia pomiedzy Zachodem i Wschodem. (5).

 

Zaczynalo sie niezwykle obiecujaco. Mieszko i Rycheza zostali ukoronowani w roku 1026 (inni przyjmuja 1025). Wkrotce urodzilo im sie dwoch synow i dwie corki. Syn Boleslaw umarl w roku 1038. Drugi syn Kazimierz, nazwany potem Odnowicielem przejal tron Mieszka. Corka Gertruda wyszla w roku 1050 za ksiecia Jaroslawa z Kijowa, a druga o imieniu Rycheza za krola Wegier Bele I. Byl to zapewne zwiazek, wedlug pojec tej epoki, harmonijny i poprawny, nie wykluczajacy jednak pewnych odrebnosci, ocenianych dzis z perspektywy czasu o wiele surowiej pod wzgledem moralnym. Nalezy podkreslic dobre wzajemne zrozumienie pomiedzy Rycheza i jej malzonkiem.

 

Oboje otrzymali staranne wyksztalcenie. W przypadku Rychezy daje sie zauwazyc wplyw babki, czyli cesarzowej Teofano, matki Ottona III, bizantynskiej ksiezniczki, przykladajacej ogromna wage do zycia wewnetrznego. Wyksztalcenie zdobywala Rycheza prawdopodobnie w ktoryms z klasztorow, prowadzonych przez jej ciotki. Zas Mieszko przebywal zapewne jak starszy przyrodni brat Bezprym, na wychowaniu w klasztorze. Jego duchowa sylwetke zawiera list Matyldy, corki arcyksiecia Hermana II ze Szwabii, a siostry cesarzowej Gizeli, do Mieszka II, z roku 1026. Wlada zatem krol Mieszko II, jak podano w liscie jezykiem lacinskim i greckim. W Polsce zbudowal wiele kosciolow i rozszerzyl chrzescijanstwo. Mozna przypuszczac, ze w tym dziele brala zywy udzial Rycheza. Nie oszczedzono jej wszakze tragicznego losu, kiedy nastapily walki Mieszka z cesarzem Konradem II. W 1031r. ujawnila sie w calej ostrosci wewnetrzna opozycja, broniaca rzekomo praw Bezpryma, syna Boleslawa Chrobrego z pierwszego malzenstwa. Umocnione porozumienia z Gniezna nie powstrzymaly cesarza Konrada II i Jaroslawa Madrego z Rusi, od najazdu na Polske. Mieszko II utracil zdobycze ojca, zlozyl lenny hold cesarzowi w roku 1032, a mlode panstwo podzielono na trzy dzielnice. W latach 1034-1039 nie funkcjonowala centralna wladza. W Wielkopolsce wybuchlo ludowe powstanie przeciw  feudalom i Kosciolowi. Odlaczylo sie Mazowsze pod wladza Maslawa i pomorskie ksiestwa. Czeski ksiaze Brzetyslaw obsadzil slaskie grody, zniszczyl Wielkopolske i wywiozl relikwie Swietego Wojciecha. Arcybiskupstwo Gnieznienskie przestalo funkcjonowac. Bezprym wypedzil Mieszka z kraju, i na znak, ze nie ma juz krolewskich ambicji mial odeslac cesarzowi Mieszkowa korone,. Jednakze historyczne zrodla z Brauweiler mowia, ze te korone meza przywiozla cesarzowi osobiscie Rycheza. Juz po roku Bezprym zostal zamordowany z powodu swego bezwzglednego okrucienstwa. To pozwolilo Mieszkowi powrocic i zawrzec w roku 1033 pokojowy uklad z cesarzem. U jego boku znow pojawila sie Rycheza. Wsrod waznych klauzul tego ukladu bylo zachowanie krolewskiej godnosci, wyksztalcenia i niezaleznej wladzy Mieszkowego mlodszego brata Ottona, ktory jednak wnet umarl. Tak zakwestionowano jednosc panstwa. Tytul polskiego krola zanikl na 40 lat. Krolewski tytul zachowala tylko Rycheza. Opuscila jednak meza, u ktorego boku pojawila sie owczesnym zwyczajem nowa kobieta, byc moze z rodzimego moznowladztwa. Zanim krol umarl (1034) mial z nia miec syna, kolejnego pretendenta do tronu. Kraj popadal w polityczny i gospodarczy chaos (6).

 

Polityczne zamiary Mieszka II ulegly negatywnym transformacjom. Dzielo swych rodzicow, Mieszka II i Rychezy podjal ich syn Kazimierz Karol, urodzony 26 lipca 1016 roku, majac zaledwie 18 lat. Towarzyszyla mu jego matka Rycheza,  malo podobno w Polsce wczesniej bywajaca. Ta wladza napotkala jednak przeszkode w postaci rozruchow. Nowy wladca musial najpierw odeslac matke, a potem sam uchodzic na Wegry i do Niemiec juz w roku 1037. W nastepnych latach do 1038/39  dochodzi znow do zniszczenia Polski (destructio Poloniae),  jak rowniez do  ruiny  najznaczniejszych miast Gniezna i Poznania, szczegolnie po najezdzie czeskiego ksiecia Brzetyslawa  w 1037 roku. Mlody Kazimierz nie rezygnuje z odzyskania ojcowskiego dziedzictwa, mimo propozycji pozostania jednym z ksiazat w Niemczech. Mial tam az nadto ziem po matce Rychezie. Rozradzano mu powrot do spoganialej i zbuntowanej Polski. On jednak systematycznie przygotowywal kadry. Dzieki wstawiennictwu wuja, arcybiskupa Kolonii Hermana II otrzymal od cesarza 500 ciezkozbrojnych i wyruszyl z nimi i matka Rycheza do Polski. Ta niewielka ekipa znalazla oparcie w blizej nie znanym grodzie w Malopolsce. Rycheza nie potrafila podobno znalezc wspolnego jezyka z polskimi dostojnikami, wskutek czego miala rychlo wrocic do swej dawnej ojczyzny. Juz w roku 1046 jego wuj Kazimierza Herman, brat Rychezy, wyswiecil biskupa Aarona dla Krakowa. Benedyktyni przyslali zakonnikow do zalozonego nowego opactwa, ktore w pozniejszych latach utrwalilo sie w Tyncu pod Krakowem. Ksiaze Kazimierz polaczyl sie z Jaroslawem Madrym, kijowskim ksieciem, poslubiajac jego siostre Marie Dobrogniewe, z ktora mial czterech synow. Pokonal Maslawa i doszedl do porozumienia z miejscowa opozycja. Zmarl jednak wczesniej niz matka  Richeza, bo juz 28. listopada 1058 roku, majac zaledwie  42 lata, pozostawiajac odnowione i na nowo zorganizowane panstwo (7) .

 

Rycheza zyla dalej w rodzinnych dobrach, miedzy innymi nad Renem i nad Mozela, czyli w Cochem i w Klotten, zachowujac oficjalny tytul polskiej krolowej. Po smierci jej brata Ottona, ksiecia Szwabii otrzymala jeszcze w spadku dobra Salz we Frankonii, Saafeld w Turyngii i Coburg. Po zgonie tegoz brata 7. wrzesnia 1047  zlozyla Rycheza krolewskie stroje, ozdoby, insygnia i klejnoty na wielkim oltarzu kosciola w Brauweiler, przyjmujac zakonny stroj z rak Brunona z Tul, brata zony Ottona, pozniejszego papieza Leona IX. W latach 1048-1061 wybudowano z jej fundacji nowy kosciol w Brauweiler z krypta dla wszystkich potomkow Erenfrida, ktorych Rycheza chciala zgromadzic przynajmniej po smierci (8). 

 

Mozna zapytac, czy ta niezwykla i swieta niewiasta dobrze wypelnila swoj obowiazek polskiej krolowej. Czasy byly niezwykle trudne, a jej sily tylko ludzkie i niewiescie. Patrzac na wspaniale okolice Klotten nad Mozela, na tetniaca zyciem wartka i szeroka rzeke, nie mozna sie dziwic, ze zatesknila do swoich, wypelniwszy krolewskie i polityczne zadania najpierw u boku meza Mieczyslawa II, a potem syna Kazimierza. Usunela sie z politycznej polskiej areny, by wspomagac swe krolestwo przez ogromne bogactwa, posiadlosci i wplywy w Niemczech. Wybrala subtelniejsza, bo ukryta przed oczyma swiata droge tej pomocy, droge modlitwy, wyrzeczenia i pokuty. Dzis wspiera polski narod przed Bozym Tronem.  Z jej fundacji skorzystala takze powstala 13. III 1786 r. Diecezja Tarnowska, majaca  pierwotnie stolice w podkrakowskim Tyncu z opatem Zieglerem jako pierwszym biskupem. Ten zabral potem do Bochni i Tarnowa historyczne i zabytkowe kunsztowne zlote kielichy do dzis bedace w posiadaniu powstalej w cieniu Krakowa, Sandomierza i Przemysla, skreslanej, okrawananej i modyfikowananej, lecz posiadajacej czesc fundacji krolowej Rychezy. 

 

3. Otwarcie na Wschod

 

Wplywy Rychezy siegaly przez corke Gertrude az do Kijowa. Przygotowala jej prawdopodobnie drogocenny psalterz (9). Byla zapewne osoba otwarta takze na inne kulturowe sfery, jak chociazby slady wczesniejszej ewangelizacji Cyrylo-Metodianskiej, obejmujace dawny kraj Wislan z Krakowem i Wislica(10). Sama zreszta po babce Teofano ze strony matki Matyldy musiala znac greckie tradycje. Prawie nic lub niewiele zostalo ich w Polsce do piastowskich czasow, a moglyby w znacznym stopniu sluzyc dialogowi z krzewiacym sie greckim chrzescijanstwem na wschod od Polski. Rzecz jest o tyle znamienna, ze tradycyjne nazywanie Polski przedmurzem chrzescijanstwa oznacza identyfikacje chrzescijanstwa z kultura Zachodu, przychodzaca do Polski w przewazajacej czesci poprzez Niemcy i uchodzace dlugo za niemieckie Czechy. Tymczasem prehistoryczna Polska mogla miec zgola powazne miejsce wsrod narodow Europy i Azji znacznie wczesniej niz to zaczeli notowac zachodni kronikarze. Siegnijmy po dociekania Red. Janusza Roszko czy pomnikowe dziela Prof. Tadeusza Sinko. Urodzil sie 14. IX 1877 roku w Malej kolo Niedzwiady. Studiowal w Krakowie i w Monachium. Od roku 1907 byl profesorem klasyki we Lwowie i w latach 1913-1960 w Krakowie, a od 1952. takze czlonkiem  PAN i Polskiej Akademii Umiejetnosci - PAU. Zmarl w Krakowie 22.VII 1966 r. Pamiatkowa marmurowa tablica widnieje w kruchcie kosciola Ojcow Kapucynow w Krakowie, ul. Loretanska 11. Dziela i wypowiedzi tego niezwyklego uczonego zasluguja na gruntowne przebadanie. Napisal on m. in. dzis juz mniej znane, a kiedys przeciez sensacyjne pozycje: "Zywy spadek po Grekach i Rzymianach", Krakow -Lwow 1922; "Hellada i Roma w Polsce", 1933, sugerujac greckie osadnictwo w okolicach Malej. Zas Benedykt Zientara pisze: "Zainteresowanie Boleslawa i jego syna greka sklonni sa niektorzy historycy wiazac z rywalizacja na terenie Polski obrzadkow lacinskiego i grecko - slowianskiego. Nie ma jednak przekonywujacych sladow istnienia takiej rywalizacji, sa natomiast swiadectwa, ze swe stosunki polityczne z cesarstwem Zachodu, opanowanym przez wladcow Niemiec, pragnal Chrobry uzupelnic nawiazaniem bardziej ozywionych kontaktow z bizantyjskim cesarstwem Wschodu. W 1018 roku wyslal z Kijowa poselstwo do konstantynopolitanskiego cesarza Bazylego II. Gdyby te kontakty dalej sie rozwijaly, znajomosc greki i roznic liturgicznych miedzy Kosciolem lacinskim a greckim nie bylaby bez znaczenia w grze politycznej" (11). Do ostatecznego rozlamu miedzy Wschodem i Zachodem (1054) doszlo za papieza Leona IX . To byl  Bruno z Tul. Z jego  rak przyjela wczesniej  nasza  krolowa Rycheza mnisi stroj.

 

Polscy historycy coraz pilniej zajmuja sie pierwsza w historii Polski koronowana monarchinia oraz jej epoka. Znany P. Piesniarczyk podaje daty koronacji Mieszka II i Rychezy w roku 1025, wspomina polskie najazdy na Saksonie w roku 1028, cesarski odwet, pokoj w Merseburgu i podzial kraju na dzielnice dla  brata Ottona i stryjecznego brata Dotryka w roku 1032 (12). Inni autorzy poprzestaja na wzmiance(13). Przyznaje sie, ze ta polska krolowa rozwijala istniejace juz kontakty z Nadrenia i Lotaryngia, formujac chrzescijanska kulture nowej ojczyzny wedlug najlepszych zachodnich wzorow, lecz ja sama ocenia sie jako dumna i obrazona na meza za utrzymywanie naloznicy, a narod traktujaca jako barbarzynski (14). Pisze sie tez o jej osobistej swietosci. Dopelniajac zywota w modlitewnej ciszy nad Mozela i Renem pozostala duchowa matka powstajacego narodu. Takich gleboko macierzynskich postaw potrzeba naszej Ojczyznie rowniez dzis. Kobieta tworzy srodowisko, wzbogaca, rozwija, chroni zycie i laczy ludzi naturalnymi bogactwami milosiernego serca, ducha ofiary, wytrwalej modlitwy za Ojczyzne i Rodakow.

 

Przypisy :

 

(5) P. Schreiner, "Richeza...",j. w. S.23-28. Zdania polskich historykow i publicystow jak np. Antoni Golubiew, Karol Bunsch i inni, bywaja  odmienne. Por. Piotr Piesniarczyk, "Historia w pigulce. Do roku 1996", Bialystok  1996, S. 81 -83.

(6) P. Schreiner, "Richeza ..", j.w.,S.31-33.

(7) Susanne Mayer-Schebendach, op. Cit. S.107; P. Schreiner, j.w.,S.34 -36. W Tyncu widnieje umieszczona w XVIII w. data 1044 jako fundacja klasztoru przez Kazimierza i Rycheze . Rzecz wyjasnia  Z. Galoch, j. w. S.117 nn.

(8) P. Schreiner, j. w. S. 36 -39.

 (9) Susanne Mayer-Schebendach, "Kostbarer Trierer Egbert-Psalter heute in Italien-Ein Geschenk Konigin Richeza an ihre Tochter in Russland?, j. w.,S.109 - 110.

(10) P. Piesniarczyk, j. w. S.78.

(11) J. Roszko, "Poganski ksiaze silny wielce", Warszawa 1970, i inne. B. Zientara, Mieszko II, W: Poczet krolow i ksiazat polskich, Warszawa 1991, S. 36 - 37.

 (12). "Historia Polski w pigulce", Bialystok 1998, S. 31-32  i 45.

(13) Mieszko II, Witold Sienkiewicz, "Maly slownik historii Polski", Warszawa 1991, S.101. Nie ma Rychezy Krzysztof Golebiowski, "Poznaj swego Patrona. Co oznacza Twoje imie", Warszawa 1995. Por.  Swieci, ITKM, Waclaw  Piszczek, CM, Krakow.

(14) B. Zientara, j. w., S. 38 - 38.