MARIA KOŃCZAK

31 października 1517 roku nastąpił przełomowy moment w historii dominującego w Europie Kościoła katolickiego. Ten dzień, kiedy Marcin Luter otwarcie sprzeciwił się nauce katolicyzmu, stał się początkiem długotrwałych konfliktów religijnych i powstania kościołów protestanckich. Złożony proces burzenia potęgi Kurii Rzymskiej przyjął miano reformacji.

 

ZARYS HISTORII KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO

Organizacja Kościoła katolickiego ukształtowała się około IV wieku, dla jej wzmocnienia w 756 roku utworzono Państwo Kościelne, które było zaczątkiem nie tylko władzy religijnej, ale także świeckiej papiestwa.

Potęga Kościoła stopniowo rosła. Przez mo­ment zachwiały nią ruchy religijne w XI w., w wyniku których nastąpił podział świata chrześcijańskiego na zachodni – papieski  i wschodni – kościoły prawosławne. Po krótkim okresie niepokoju nastąpiła względna stabilizacja. Już w XIII wieku Kościół katolicki ze stolicą w Rzymie trząsł całą Europą. To on decydował w prawie wszystkich dziedzinach życia politycznego, gospodarczego i kulturalnego, przyczyniając się tym samym do centralizacji i jedności w Europie. Jednym z przykładów jest powszechne użycie języka łacińskiego, nie tylko w czasie Mszy Świętej i nabożeństw klasztornych, ale także w życiu królewskich i książęcych dworów i zamków.

Jak każda władza absolutna, tak i władza katolicyzmu, już wówczas w XIII w. spotykała liczną opozycję, zdecydowanych przeciwników. Pojawiły się tzw. ruchy heretyckie, m.in. albigensów, husytów. Kościół był przygotowany do walki i tępienia wrogów. Do rozprawiania się z nimi używał inkwizycji, czyli całej rozległej organizacji szpiegowskiej, która nie tylko tropiła, ale także bezwzględnie niszczyła wszelki opór społeczny, stosując tortury i palenie na stosie.

Sytuacja była względnie opanowana do XVI wieku, kiedy ta tłumiona przez lata nienawiść do istniejącego systemu kościelnego, wybuchła w formie – reformacji. Oczywiście to nie samo wystąpienie Marcina Lutra w 1517 roku, aż tak zrewolucjonizowało świat.  Można je uznać za symbol przełomu, ale wewnętrzna geneza zjawiska była znacznie głębsza i skomplikowana.

Niezadowolenie ze stosunków istniejących w Kościele katolickim, z zepsucia i demoralizacji, było widoczne nie tylko w społeczeństwie świeckim, ale także wśród samego duchowieństwa. Życie sprzeczne z nauką Biblii ogarnęło wszystkie szczeble hierarchii, od najniższego do najwyższego kleru. Dodatkowo papiestwo zamiast skupić uwagę na życiu religijnym, interesowało się głównie polityką. Gdy w 1510 roku Luter odwiedził Rzym, to była to stolica papiestwa prowadzącego wojnę, nie zaś stolica chrześcijańskiego świata.

Jakby na domiar złego, dawał się odczuć fiskalizm papieski. Społeczeństwa wszystkich krajów chrześcijańskich zmuszone były do płacenia różnych  podatków i opłat  na rzecz Kościoła ( np. nieśmiertelną dziesięcinę). Gdy organizacja rzymska zajęła się polityką świecką, na realizację swoich celów potrzebowała jeszcze większej sumy pieniędzy, dlatego stopniowo podwyższała obciążenia finansowe. Warto zaznaczyć, bardzo ważny i niechlubny proceder, czyli tzw. akcję odpustów. Polegała ona na tym, że wierni kupowali sobie odpuszczenie grzechów. Czym większa była kwota zapłaty, tym więcej grzechów miało być odpuszczonych.

 

WYSTĄPIENIE MARCINA LUTRA

Marcin Luter urodził się jako syn górnika w Eisleben w Turyngii 10 listopada 1483 r. Pomimo trudnej sytuacji ekonomicznej udało mu się ukończyć studia na uniwersytecie w Erfurcie w 1505 roku. Miał zostać prawnikiem, chociaż ta dziedzina nauki w ogóle go nie interesowała. Zdecydował się wstąpić na drogę religijną, do zakonu augustianów w Erfurcie. W maju 1512 roku został przeorem w Wittenberdze. Tego samego roku uzyskał tytuł doktora i zaczął wykłady uniwersyteckie na temat Pisma Świętego. Luter nie był zwolennikiem powszechnego wówczas w nauce humanizmu. Do filozofów i poetów starożytnych, tak uwielbianych przez współczesnych, odnosił się z lekceważeniem. Za jedyne źródło prawdziwej mądrości uważał Biblię. Bardzo lubił czytywać listy św. Pawła, a list do Rzymian (III,27) był podstawą do stworzenia luterańskiej doktryny o zbawieniu. Według niej  najważniejszą dla zbawienia duszy ludzkiej jest wiara w Boga i Jego słowa wyrażone w Ewangelii. Natura ludzka jest ułomna, dlatego człowiek grzeszy nawet wtedy, kiedy nie chce tego czynić. Nie przez uczynki więc, ale przez wiarę, łaskę boską i pokutę osiągnie człowiek zbawienie.

Luter wcześniej, przed 1517 rokiem, nie występował przeciwko Kościołowi. Mówił tylko o konieczności jego reformy. Dopiero w związku z akcją odpustów i rażących, związanych z nią nadużyć, Luter zdecydował się na jej potępienie.
31 października 1517r. Luter ogłosił 95 tez skierowanych przeciwko odpustom. Podobno przybił je na drzwiach kościoła w Wittenberdze, chociaż pogląd ten nauka uważa za niepewny.

 

DALSZE POSTĘPY REFORMACJI

Po ogłoszeniu przełomowych tez, wokół osoby Lutra rosło grono zarówno zwolenników, jak i jego przeciwników. Kościół potępił jego tezy, stawiając mu zarzut, że broni herezji Jana Husa, wcześniejszego reformatora systemu, spalonego na stosie. Luter, który początkowo wcale nie chciał konfliktu z Kościołem, coraz mocniej wchodził na tą drogę. Kościół nie uznawał żadnych kompromisów. Wywołało to ostre wystąpienie duchownego przeciwko wtrącaniu się papieży w politykę władców świeckich. Zażądał on gruntownej reformy klasztorów, postulował zniesienie celibatu księży, jako niemoralnej fikcji. Głosił, że duchowieństwo zniewoliło wiernych.

W 1520 roku papież Leon X potępił reformatora z Wittenbergi bullą Exsurge Domine. Żądał  by Luter odwołał swoje tezy, a pisma jego kazał spalić. Ponieważ bulla nie dała oczekiwanych skutków, to rok później papież ogłosił drugą Decet Romanum pontificem, która była ekskomuniką.

Interwencje głowy Kościoła nie powstrzymały reformacji. Zwolennicy Lutra, obawiali się zamachów na jego życie lub aresztowania, dlatego elektor saski Fryderyk Mądry kazał duchownego porwać i strzec na zamku w Wartburgu.

Pomimo wielkiego autorytetu jakim się Luter cieszył, to nie zdołał powstrzymać narastającej burzy społecznej. Władcy świeccy wystąpili przeciwko Kościołowi, odezwały się siły chłopskie, buntujące się przeciwko nierówności społecznej. Chłopi wysuwali hasło „sprawiedliwości bożej”, które rozumieli na swój sposób, jako oddanie im ziemi kościelnej. Sporadyczne początkowo powstania ludowe w Niemczech, przekształciły się wkrótce w wielką wojną chłopską. Walcząc często w imię haseł religijnych, chłopi postanowili zniszczyć dotychczasowy porządek świata; napadali na klasztory, zamki i dwory. Powstania chłopskie zostały stłumione, nie był to koniec, ale nadal początek burzliwego okresu.

PIERWSI PROTESTANCI

 

Niepokoje religijno – ekonomiczne, rozgrywały się w atmosferze sporu pomiędzy dwoma głównymi przedstawicielami władzy w Europie - papieżem i cesarzem niemieckim Karolem V Habsburgiem. Na sejmie w Spirze w 1529 roku cesarz zażądał by w sprawach kościelnych nie wprowadzać żadnych zmian. Była to próba kompromisu i wprowadzenia spokoju. Niestety ta sytuacja nie podobała się książętom niemieckim, którzy liczyli na sekularyzację – zeświecczenie gruntów kościelnych i przy okazji pomnożenie własnych majątków. Opozycja pod kierownictwem elektora saskiego Jana, landgrafa heskiego Filipa, Jerzego Hohenzollerna, Wolfganga ks. Anhalt oraz Ernesta i Franciszka ks. Lüneburg, złożyła uroczysty protest przeciwko postanowieniu cesarza. Protest z 19 IV 1529 roku podpisało także 14 miast niemieckich, m.in. Norymberga, Strasburg i Ulm. Od tego momentu zwolenników reformacji - zmian w  organizacji i funkcjonowaniu Kościoła katolickiego, nazwano protestantami.

 

PRAWA DLA PROTESTANTÓW

Walka o prawo do swobody wyznania dla protestantów trwała kilka lat. Rzesza Niemiecka podzieliła się na zwolenników i przeciwników reformacji. Dochodziło do ostrych konfliktów, także zbrojnych. Duża część protestantów faktycznie chciała raczej osłabienia władzy cesarza, niż wielkich zmian w Kościele. 

Długotrwałe konflikty wewnętrzne bardzo osłabiły Niemcy, stały się zagrożeniem dla istnienia państwa. Dopiero w 1555 roku sejm zwołany do Augsburga uchwalił warunki pokoju religijnego. 25 IX 1555 roku wyznanie protestanckie uznane zostało de iure, a jego wyznawcy uzyskali prawo do wolnego kultu. Część sekularyzowanych dóbr kościelnych przyznano protestantom. Przede wszystkim zaś uznano zasadę: cuius regio eius religio [ czyj kraj, tego religia], czyli władca danego obszaru miał decydować o wyznaniu poddanych.

Takie były początki reformacji. Nadszedł czas przemian społeczno – gospodarczych. Luter, wojny religijne w Niemczech i pokój augsburski to dopiero pierwszy krok na drodze zmian w rozwoju europy i świata. Z Niemiec ruch reformacji przeniósł się do innych krajów. W Szwajcarii – poglądy i działalność Ulricha Zwingliego, który w czasie walk z katolikami został poćwiartowany i spalony. Po nim pojawił się Jan Kalwin, który stworzył nową gałąź reformacji – kalwinizm. We Francji – wojna domowa katolików z hugenotami. W Anglii – król Henryk VIII, który stworzył niezależny od Rzymu kościół anglikański. W rezultacie   ruch reformacji oderwał od Kościoła katolickiego 1/3 Europy, przyczynił się do rozwoju tolerancji religijnej, rozkwitu kultur, języków i literatur narodowych, które wyparły wszechobecną łacinę. Dziś trudno sobie wyobrazić sytuację całkowitej domi­nacji katolicyzmu, a przecież była ona faktem.

MARIA KOŃCZAK