MARIA KONCZAK

31 pazdziernika 1517 roku nastapil przelomowy moment w historii dominujacego w Europie Kosciola katolickiego. Ten dzien, kiedy Marcin Luter otwarcie sprzeciwil sie nauce katolicyzmu, stal sie poczatkiem dlugotrwalych konfliktow religijnych i powstania kosciolow protestanckich. Zlozony proces burzenia potegi Kurii Rzymskiej przyjal miano reformacji.

 

ZARYS HISTORII KOSCIOLA KATOLICKIEGO

Organizacja Kosciola katolickiego uksztaltowala sie okolo IV wieku, dla jej wzmocnienia w 756 roku utworzono Panstwo Koscielne, ktore bylo zaczatkiem nie tylko wladzy religijnej, ale takze swieckiej papiestwa.

Potega Kosciola stopniowo rosla. Przez moment zachwialy nia ruchy religijne w XI w., w wyniku ktorych nastapil podzial swiata chrzescijanskiego na zachodni - papieski  i wschodni - koscioly prawoslawne. Po krotkim okresie niepokoju nastapila wzgledna stabilizacja. Juz w XIII wieku Kosciol katolicki ze stolica w Rzymie trzasl cala Europa. To on decydowal w prawie wszystkich dziedzinach zycia politycznego, gospodarczego i kulturalnego, przyczyniajac sie tym samym do centralizacji i jednosci w Europie. Jednym z przykladow jest powszechne uzycie jezyka lacinskiego, nie tylko w czasie Mszy Swietej i nabozenstw klasztornych, ale takze w zyciu krolewskich i ksiazecych dworow i zamkow.

Jak kazda wladza absolutna, tak i wladza katolicyzmu, juz wowczas w XIII w. spotykala liczna opozycje, zdecydowanych przeciwnikow. Pojawily sie tzw. ruchy heretyckie, m.in. albigensow, husytow. Kosciol byl przygotowany do walki i tepienia wrogow. Do rozprawiania sie z nimi uzywal inkwizycji, czyli calej rozleglej organizacji szpiegowskiej, ktora nie tylko tropila, ale takze bezwzglednie niszczyla wszelki opor spoleczny, stosujac tortury i palenie na stosie.

Sytuacja byla wzglednie opanowana do XVI wieku, kiedy ta tlumiona przez lata nienawisc do istniejacego systemu koscielnego, wybuchla w formie - reformacji. Oczywiscie to nie samo wystapienie Marcina Lutra w 1517 roku, az tak zrewolucjonizowalo swiat.  Mozna je uznac za symbol przelomu, ale wewnetrzna geneza zjawiska byla znacznie glebsza i skomplikowana.

Niezadowolenie ze stosunkow istniejacych w Kosciele katolickim, z zepsucia i demoralizacji, bylo widoczne nie tylko w spoleczenstwie swieckim, ale takze wsrod samego duchowienstwa. Zycie sprzeczne z nauka Biblii ogarnelo wszystkie szczeble hierarchii, od najnizszego do najwyzszego kleru. Dodatkowo papiestwo zamiast skupic uwage na zyciu religijnym, interesowalo sie glownie polityka. Gdy w 1510 roku Luter odwiedzil Rzym, to byla to stolica papiestwa prowadzacego wojne, nie zas stolica chrzescijanskiego swiata.

Jakby na domiar zlego, dawal sie odczuc fiskalizm papieski. Spoleczenstwa wszystkich krajow chrzescijanskich zmuszone byly do placenia roznych  podatkow i oplat  na rzecz Kosciola ( np. niesmiertelna dziesiecine). Gdy organizacja rzymska zajela sie polityka swiecka, na realizacje swoich celow potrzebowala jeszcze wiekszej sumy pieniedzy, dlatego stopniowo podwyzszala obciazenia finansowe. Warto zaznaczyc, bardzo wazny i niechlubny proceder, czyli tzw. akcje odpustow. Polegala ona na tym, ze wierni kupowali sobie odpuszczenie grzechow. Czym wieksza byla kwota zaplaty, tym wiecej grzechow mialo byc odpuszczonych.

 

WYSTAPIENIE MARCINA LUTRA

Marcin Luter urodzil sie jako syn gornika w Eisleben w Turyngii 10 listopada 1483 r. Pomimo trudnej sytuacji ekonomicznej udalo mu sie ukonczyc studia na uniwersytecie w Erfurcie w 1505 roku. Mial zostac prawnikiem, chociaz ta dziedzina nauki w ogole go nie interesowala. Zdecydowal sie wstapic na droge religijna, do zakonu augustianow w Erfurcie. W maju 1512 roku zostal przeorem w Wittenberdze. Tego samego roku uzyskal tytul doktora i zaczal wyklady uniwersyteckie na temat Pisma Swietego. Luter nie byl zwolennikiem powszechnego wowczas w nauce humanizmu. Do filozofow i poetow starozytnych, tak uwielbianych przez wspolczesnych, odnosil sie z lekcewazeniem. Za jedyne zrodlo prawdziwej madrosci uwazal Biblie. Bardzo lubil czytywac listy sw. Pawla, a list do Rzymian (III,27) byl podstawa do stworzenia luteranskiej doktryny o zbawieniu. Wedlug niej  najwazniejsza dla zbawienia duszy ludzkiej jest wiara w Boga i Jego slowa wyrazone w Ewangelii. Natura ludzka jest ulomna, dlatego czlowiek grzeszy nawet wtedy, kiedy nie chce tego czynic. Nie przez uczynki wiec, ale przez wiare, laske boska i pokute osiagnie czlowiek zbawienie.

Luter wczesniej, przed 1517 rokiem, nie wystepowal przeciwko Kosciolowi. Mowil tylko o koniecznosci jego reformy. Dopiero w zwiazku z akcja odpustow i razacych, zwiazanych z nia naduzyc, Luter zdecydowal sie na jej potepienie.
31 pazdziernika 1517r. Luter oglosil 95 tez skierowanych przeciwko odpustom. Podobno przybil je na drzwiach kosciola w Wittenberdze, chociaz poglad ten nauka uwaza za niepewny.

 

DALSZE POSTEPY REFORMACJI

Po ogloszeniu przelomowych tez, wokol osoby Lutra roslo grono zarowno zwolennikow, jak i jego przeciwnikow. Kosciol potepil jego tezy, stawiajac mu zarzut, ze broni herezji Jana Husa, wczesniejszego reformatora systemu, spalonego na stosie. Luter, ktory poczatkowo wcale nie chcial konfliktu z Kosciolem, coraz mocniej wchodzil na ta droge. Kosciol nie uznawal zadnych kompromisow. Wywolalo to ostre wystapienie duchownego przeciwko wtracaniu sie papiezy w polityke wladcow swieckich. Zazadal on gruntownej reformy klasztorow, postulowal zniesienie celibatu ksiezy, jako niemoralnej fikcji. Glosil, ze duchowienstwo zniewolilo wiernych.

W 1520 roku papiez Leon X potepil reformatora z Wittenbergi bulla Exsurge Domine. Zadal  by Luter odwolal swoje tezy, a pisma jego kazal spalic. Poniewaz bulla nie dala oczekiwanych skutkow, to rok pozniej papiez oglosil druga Decet Romanum pontificem, ktora byla ekskomunika.

Interwencje glowy Kosciola nie powstrzymaly reformacji. Zwolennicy Lutra, obawiali sie zamachow na jego zycie lub aresztowania, dlatego elektor saski Fryderyk Madry kazal duchownego porwac i strzec na zamku w Wartburgu.

Pomimo wielkiego autorytetu jakim sie Luter cieszyl, to nie zdolal powstrzymac narastajacej burzy spolecznej. Wladcy swieccy wystapili przeciwko Kosciolowi, odezwaly sie sily chlopskie, buntujace sie przeciwko nierownosci spolecznej. Chlopi wysuwali haslo "sprawiedliwosci bozej", ktore rozumieli na swoj sposob, jako oddanie im ziemi koscielnej. Sporadyczne poczatkowo powstania ludowe w Niemczech, przeksztalcily sie wkrotce w wielka wojna chlopska. Walczac czesto w imie hasel religijnych, chlopi postanowili zniszczyc dotychczasowy porzadek swiata; napadali na klasztory, zamki i dwory. Powstania chlopskie zostaly stlumione, nie byl to koniec, ale nadal poczatek burzliwego okresu.

PIERWSI PROTESTANCI

 

Niepokoje religijno - ekonomiczne, rozgrywaly sie w atmosferze sporu pomiedzy dwoma glownymi przedstawicielami wladzy w Europie - papiezem i cesarzem niemieckim Karolem V Habsburgiem. Na sejmie w Spirze w 1529 roku cesarz zazadal by w sprawach koscielnych nie wprowadzac zadnych zmian. Byla to proba kompromisu i wprowadzenia spokoju. Niestety ta sytuacja nie podobala sie ksiazetom niemieckim, ktorzy liczyli na sekularyzacje - zeswiecczenie gruntow koscielnych i przy okazji pomnozenie wlasnych majatkow. Opozycja pod kierownictwem elektora saskiego Jana, landgrafa heskiego Filipa, Jerzego Hohenzollerna, Wolfganga ks. Anhalt oraz Ernesta i Franciszka ks. Luneburg, zlozyla uroczysty protest przeciwko postanowieniu cesarza. Protest z 19 IV 1529 roku podpisalo takze 14 miast niemieckich, m.in. Norymberga, Strasburg i Ulm. Od tego momentu zwolennikow reformacji - zmian w  organizacji i funkcjonowaniu Kosciola katolickiego, nazwano protestantami.

 

PRAWA DLA PROTESTANTOW

Walka o prawo do swobody wyznania dla protestantow trwala kilka lat. Rzesza Niemiecka podzielila sie na zwolennikow i przeciwnikow reformacji. Dochodzilo do ostrych konfliktow, takze zbrojnych. Duza czesc protestantow faktycznie chciala raczej oslabienia wladzy cesarza, niz wielkich zmian w Kosciele. 

Dlugotrwale konflikty wewnetrzne bardzo oslabily Niemcy, staly sie zagrozeniem dla istnienia panstwa. Dopiero w 1555 roku sejm zwolany do Augsburga uchwalil warunki pokoju religijnego. 25 IX 1555 roku wyznanie protestanckie uznane zostalo de iure, a jego wyznawcy uzyskali prawo do wolnego kultu. Czesc sekularyzowanych dobr koscielnych przyznano protestantom. Przede wszystkim zas uznano zasade: cuius regio eius religio [ czyj kraj, tego religia], czyli wladca danego obszaru mial decydowac o wyznaniu poddanych.

Takie byly poczatki reformacji. Nadszedl czas przemian spoleczno - gospodarczych. Luter, wojny religijne w Niemczech i pokoj augsburski to dopiero pierwszy krok na drodze zmian w rozwoju europy i swiata. Z Niemiec ruch reformacji przeniosl sie do innych krajow. W Szwajcarii - poglady i dzialalnosc Ulricha Zwingliego, ktory w czasie walk z katolikami zostal pocwiartowany i spalony. Po nim pojawil sie Jan Kalwin, ktory stworzyl nowa galaz reformacji - kalwinizm. We Francji - wojna domowa katolikow z hugenotami. W Anglii - krol Henryk VIII, ktory stworzyl niezalezny od Rzymu kosciol anglikanski. W rezultacie   ruch reformacji oderwal od Kosciola katolickiego 1/3 Europy, przyczynil sie do rozwoju tolerancji religijnej, rozkwitu kultur, jezykow i literatur narodowych, ktore wyparly wszechobecna lacine. Dzis trudno sobie wyobrazic sytuacje calkowitej dominacji katolicyzmu, a przeciez byla ona faktem.

MARIA KONCZAK