Fundacja « Archivum Helveto-Polonicum »

 Fundacja  « Archivum Helveto-Polonicum «  jest instytucją naukową, mającą na celu zbieranie, konserwację, katalogowanie, udostępnianie i upowszechnianie wszelkich dokumentów i świadectw obecności Polaków w Szwajcarii. Została założona w czerwcu 1997 roku w obecności notariusza i z aprobatą władz kantonu fryburskiego. Zarejestrowana w szwajcarskim rejestrze fundacji, jest kontrolowana merytorycznie i finansowo przez odpowiednie instytucje państwowe. Posiada statut instytucji użyteczności publicznej.

Fundacja posiada ok. 60 000 książek i broszur, ok. 5 000 tytułów czasopism (25 000 woluminów), ok. 200 000 listów i innych dokumentów, 10 000 zdjęć, 1 500 kaset magnetofonowych i video, tysiące wycinków prasowych i setki przedmiotów obrazujących życie i prace Polaków w Szwajcarii w XIX i XX wieku.

Kolekcja powstawała przez 15 lat w ramach prywatnej kolekcji Ludwiki i Jacka Sygnarskich, wzbogacanej następnie przez liczne spuścizny przekazywane przez rodziny i organizacje polskie i szwajcarskie. W miarę swoich możliwości Fundacja dokumentuje również dzień dzisiejszy, zbierając wszystkie druki, wycinki prasowe i zdjęcia ilustrujące polskie imprezy i manifestacje. Dzięki swojej osobowości prawnej może i pragnie  uratować i zabezpieczyć świadectwa działalności Polaków i jednocześnie uświadomić Szwajcarom polski wkład w życie polityczne i kulturalne Szwajcarii.

Fundacja posiada trzy typy zbiorów.

 Pierwszy, odbiegający od statutowej działalności, to kolekcja wydawnictw i druków niezależnych, wydawanych w Polsce od 1976 do 1989 roku. Składają się na nią książki, czasopisma, kasety magnetofonowe i video, plakaty, ulotki, karty pocztowe, znaczki, zdjęcia itd. Jest to zbiór dość kompletny, największy w Szwajcarii i jeden z największych w Europie. Wszystkie książki i czasopisma są zdigitalizowane, a ich wersje komputerowe są w posiadaniu Biblioteki Narodowej, Biblioteki Jagiellońskiej i Biblioteki Uniwersyteckiej UMK w Toruniu. Zbiór jest uporządkowany, a uzyskanie konsultacji bardzo proste, tym bardzie,j że większość dokumentów jest gromadzona w dwóch egzemplarzach, Ta zasada jest również stosowana do innych kolekcji, oczywiście tylko w  przypadku jednostek wielonakładowych i pozwala zainteresowanym na konsultacje poza obrębem lokalu.

Drugi zbiór, będący w zasadzie biblioteką, to kolekcja książek, czasopism wydawanych przez Polaków, czy też na ich temat, poza Polską (tzw. Polonika zagraniczne). Można tam znaleźć zarówno wydawnictwa 2 Korpusu Armii Polskiej na Wschodzie, internowanych Polaków w  Budapeszcie czy Bukareszcie, druki oficyn francuskich, angielskich, niemieckich, jak również wiele bardzo rzadkich pozycji powielaczowych przeznaczonych dla obozów jenieckich. Zbiór uzupełniają książki i czasopisma wydawnictw polskich z dziedziny literatury, historii czy filozofii, co stanowi rodzaj uzupełnienia biblioteki slawistycznej Uniwersytetu Fryburskiego.

 Pierwszy stanowi korespondencja Henryka Opieńskiego, muzykologa i przyjaciela Ignacego Paderewskiego. Obejmuje okres od 1893 roku do śmierci autora listów. Jest to ogromny i kompletny zespól zawierający ok. 3000 listów, zdjęcia, partytury muzyczne itp. Obrazuje życie literackie i muzyczne Polaków w Polsce, Francji, Niemczech i Szwajcarii.

Drugi zespól to archiwalia dr Janusza Rakowskiego. Nestor Polaków mieszkających w Szwajcarii (zmarł w 2001 roku w wieku 99 lat), ekonomista z zawodu, historyk i publicysta z zamiłowania, dociekliwy obserwator i uczestnik życia politycznego polskich organizacji niepodległościowych, przekazał Fundacji spuściznę wielkiej wartości historycznej, zawierającą korespondencję (ok. 4000 listów), dokumentacje wielu polskich organizacji, osobiste rękopisy, zdjęcia, jak również swoje prace malarskie i rzeźbiarskie.

Zespół trzeci stanowi archiwum Jana Modzelewskiego,  związanego ze Szwajcarią przez ponad 50 lat. Przyjaciel i współpracownik Ignacego Mościckiego, podczas I Wojny Światowej sekretarz Komitetu Vevey’skiego (Sienkiewicz), współredaktor Encyklopedii Polskiej, uczestnik życia politycznego obok Jana Kucharzewskiego, Ignacego Paderewskiego, Erazma Piltza i wielu innych. W okresie międzywojennym minister pełnomocny przy Poselstwie Polskim w Bernie. W latach 1946-1947 dyrektor Wydawnictwa Encyklopedycznego, które wydało pracę « La Pologne 1919-1939 ». Jego spuścizna zawiera korespondencje, dokumenty osobiste, jak również dokumentacje wielu organizacji naukowych i politycznych, ktorych celem bylo wspomaganie Polaków w walce o niepodległość lub też pomoc materialną.

Zespół czwarty to archiwum rodzinne Marii i Zygmunta Estreicherów. Maria była działaczką społeczną i polityczną polskich organizacji w Genewie i w innych miastach. Zygmunt, syn Tadeusza, profesora chemii Uniwersytetu Fryburskiego, urodził się we Fryburgu w 1920 roku, a w 1940 jako żołnierz 2 Dywizji Strzelców Pieszych internowany w obozie uniwersyteckim tamże, zorganizował znany Chór Internowanych, który dał wiele koncertów muzyki polskiej na terenie Szwajcarii. Po studiach profesor uniwersytetów w Neuchâtel i Genewie. Archiwum zawiera dużą ilość korespondencji, dokumentów i zdjęć. Część korespondencji - z uwagi na osobisty charakter - pozostaje, na życzenie rodziny, czasowo niedostępna dla naukowców.

Piąty zespół tworzą dokumenty polskich organizacji takich jak : fryburskie stowarzyszenia studenckie Polonia i Jagiellonia, charytatywne : Pro Polonia, Pomoc Ofiarom Wojny w Polsce, katolickie : Veritas, Fundacja Domu Polskiego, Polska Misja Katolicka. W zbiorze znajduje się również dokumentacja innych organizacji polskich z terenu całej Szwajcarii np. : Klubu Polskiego w Bernie, Stowarzyszenia Kombatantów Polskich, Pro Polonii w Neuchâtel i Genewie, Koła Byłych Żołnierzy w DSP, muzeów: w Solurze i Rapperswilu, Towarzystw Polskich w Zurychu, Lozannie, zuryskiej « Zgody » i wielu, wielu innych.

Szósty z kolei zespół to archiwum polskich żołnierzy internowanych w Szwajcarii podczas II Wojny Światowej. Zespól jest różnorodny, obok korespondencji i dokumentów osobistych (indeksy, przepustki, świadectwa itp.), w jego skład wchodzą czasopisma, druki zwarte (kalendarze, śpiewniki, programy artystyczne, skrypty uniwersyteckie, podręczniki dla szkół podstawowych i zawodowych, jednodniówki obozowe, wzory kazań, instrukcje kursów zawodowych i wojskowych itd. Różnorodność materiału uzupełniają zdjęcia (ok. 6000), medale i odznaczenia, grafika, karty i znaczki pocztowe, mundury oraz przedmioty wykonane przez samych internowanych.

Następny zespół stanowi kolekcja druków zwartych, ciągłych i ulotnych wydawanych na terenie Szwajcarii i spełniających minimum jeden z warunków, tzn. język polski, autor Polak lub temat polski. Ta kolekcja poloników szwajcarskich, nieograniczona chronologicznie, jest stale powiększana i uzupełniana. Zespól jest uporządkowany i skomputeryzowany. Zawiera największy przegląd czasopism polskich wydawanych w Szwajcarii (124 tytuły), i bardzo ciekawy materiał obrazujący życie emigracji polskiej i jej kontakty ze Szwajcarami. Uzupełnia go jeszcze ok. 20 tys. wycinków prasowych, zdjęcia, plakaty, zaproszenia, nagrania fonograficzne i video.

Zespół ósmy to sfotokopiowane archiwum ojca prof. Józefa Bocheńskiego. Mimo, że zespół stanowią fotokopie (280 zszywek), Fundacja jest prawdopodobnie jedyną instytucją posiadającą niemal całość jego osobistego archiwum, wraz ze zgodą na udostępnianie dla celów naukowych.

Fundacja prowadzi również akcję poszukiwawczą w celu wyłowienia archiwaliów polskich znajdujących się w instytucjach szwajcarskich takich jak archiwa gminne i kantonalne. Fotokopiuje znalezione dokumenty i wraz z notą o posiadaczu oryginału, przechowuje w swoich zbiorach. Celem jest ułatwienie polskim badaczom dostępu (niekiedy bardzo trudnego a zawsze czasochłonnego) do archiwaliów rozproszonych po całej Szwajcarii.

Obok gromadzenia materiału archiwalnego i bibliotecznego Fundacja nie zapomina o  jego opracowaniu.

Stworzono komputerowe bazy danych:  Polaków związanych ze Szwajcarią (kilka tysięcy osób), żołnierzy internowanych (ponad 16 tys. nazwisk z danymi osobowymi), miejsc pracy i nauki podczas internowania (ponad 700 miejscowości) itp. Bazy są stale uzupełniane i aktualizowane.

Ważnym momentem w życiu Fundacji było podpisanie konwencji z Biblioteką Kantonalną i Uniwersytecką kantonu fryburskiego, na podstawie której wszystkie książki i dokumenty Fundacji są katalogowane w zespole bibliotecznym obejmującym wszystkie ważne biblioteki Szwajcarii Romańskiej. Dzięki temu nasze pozycje mogą być konsultowane z każdego miejsca na świecie, a w wypadku Szwajcarii wypożyczane za pośrednictwem Biblioteki, podobnie jak inne jej książki. Katalogowanie spoczywa w rękach dwóch osób, które są jednocześnie pracownikami biblioteki i członkami Rady Fundacji i odbywa się w czasie wolnym od pracy zawodowej.

Od października 1999 do października 2002 roku skatalogowano 12 tys. vol.

W dziedzinie upowszechniania historii i kultury polskiej, do chwili obecnej, Fundacja wydała prace na temat internowanych żołnierzy polskich pt. « Helvétie, terre d’accueil... ». Jest to dwujęzyczny (francuski i niemiecki) album zdjęć (ok. 280), obrazujący ich życie w latach 1940-1946, z wraz tekstem historycznym. Obok tego wydaliśmy broszurę zawierającą autobiografie dr Janusza Rakowskiego oraz pamiętnik i wspomnienia pisarza szwajcarskiego, który podczas II Wojny Światowej był komendantem obozu pracy dla polskich żołnierzy internowanych na terenie Szwajcarii.

W dziedzinie promocji Fundacja zorganizowała na bazie swoich zbiorów następujące wystawy:

Ø       w 1998 roku w Bibliotece Miejskiej w La Chaux-de-Fonds - La Pologne dans Canton de Neuchâtel »

Ø       w  marcu 1998 roku  na Uniwersytecie Fryburskim « Życie i działalność polskich żołnierzy internowanych w Szwajcarii »,

Ø       w grudniu 1999 roku (we współpracy z Konserwatorium Fryburskim) na Uniwersytecie Fryburskim i w Konserwatorium wystawę « Chopin, Bronarski i Fryburg »,

Ø       w styczniu 2000 roku (we współpracy  z Uniwersytetem Fryburskim wystawę «  Juliusz Słowacki w Szwajcarii »,

Ø       od   sierpnia do października trwała wystawa « Internowani w Szwajcarii Polacy , ich działalność naukowa i artystyczna » w Bibliotece Kantonalnej i Miejskiej w Bernie (czas trwania 4 miesiące, dwa razy przedłużany na prośbę dyrektora biblioteki).

Fundacja zorganizowała również manifestację w Saignelégier (miejsce największego zgromadzenia internowanych żołnierzy polskich po przekroczeniu granicy szwajcarskiej) w 60-tą rocznicę internowania. Podczas tej manifestacji odsłonięto ufundowaną przez Fundację tablicę pamiątkową. Imprezie towarzyszyła mała wystawa skierowana do uczestników i do miejscowej ludności.

W chwili obecnej Fundacja oczekuje na przekazanie jej na własność, przez władze kantonu fryburskiego, pomieszczeń (dwa budynki, byłe magazyny amunicji), w których można będzie, dużo łatwiej, zaprezentować i udostępnić do konsultacji posiadany materiał.

Tylko kilkuletnia praca kilku członków Rady Fundacji i ich przyjaciół, praca wykonywana w czasie wolnym i bezinteresownie, pozwoliła na stworzenie ośrodka naukowego i kulturalnego, z którego skorzystało już wielu naukowców i studentów polskich i szwajcarskich. W pracach naukowych, magisterskich i dyplomowych nierzadko można spotkać podziękowania za udostępnienie materiałów archiwalnych. Istotnym aspektem jest zaangażowanie się w jej pracach wielu naszych przyjaciół szwajcarskich. Tej sympatii nie można w żadnym wypadku niedoceniać.

Należy zaznaczyć, że Fundacja spotyka się z dużym poparciem moralnym (to bardzo dużo), z jednej strony, władz kantonu fryburskiego, polskiej ambasady w Bernie i wielu pracowników naukowych uniwersytetów polskich, z drugiej, wielu Polaków zamieszkałych w Szwajcarii i co jest bardzo ważne, wielu Szwajcarów.

 Przed Fundacją stoi jeszcze ogromne zadanie. Ilość dokumentacji obrazującej życie Polaków w Szwajcarii i znajdującej się w rękach prywatnych jest bardzo duża. Z każdym dniem wzrasta zagrożenie unicestwienia polskich śladów, aktywności kulturalnej i politycznej Polaków, zapomnienia o polskim wkładzie w życie tego kraju. Leży nam to bardzo na sercu, i dlatego tak cenimy sobie wszelkie oznaki poparcia, które pozwalają na zwiększenie naszych wysiłków.

Od miesiąca uruchomiliśmy nasz adres internetowy : www.fondationahp.ch. Jest jeszcze niekompletny, i na razie tylko w języku francuskim. Przewidziany jest jeszcze polski i niemiecki.

                                                           Jacek Sygnarski