Eli Binswanger    K R A K O W S K I  E   W I T R A Ż E

 

Kraków w latach 1795 – 1815

 

-1795           - Kraków pod okupacją pruską

1796-1809 - 1. okupacja austriacka

1809-1815 - Kraków włączony do Księstwa Warszawskiego

1815-          - Kraków miastem-państwem

 

 

Król Stanisław August Poniatowski zakończył 31 lat swojego panowania podpisaniem w dniu św. Katarzyny abdykacji. Było to dnia 25 listopada 1795 roku w Grodnie, gdzie na polecenie carycy Katarzyny  przebywał od 5 stycznia 1795 roku. W roku 1797 nowy car, Paweł I, syn carycy Katarzyny, zaprosił Stanisława Augusta Poniatowskiego do Pe­tersburga, gdzie król spędził ostatni rok życia pod opieką swej długoletniej faworyty Elżbiety Grabowskiej. Zmarł 12 lutego 1798 roku w wieku 66 lat. Jego ciało złożono w tamtejszym kościele katolickim pod wezwaniem nomen omen św. Katarzyny. Dopiero w roku 1938 szczątki króla powróciły do Polski, gdzie 15 lipca pochowano je w Wołczynie, miejscu narodzin króla. Po II wojnie światowej Wołczyn znalazł się poza granicami Polski. Do Warszawy przewieziono prochy króla w 1995 roku i umieszczono je w krypcie katedry św. Jana. W Krakowie król Staś był tylko raz. Nie koronował się w Krakowie (podobnie jak Stanisław Leszczyński). W Krakowie spędził kilka czerwcowych dni 1787 roku. Celem tej wizyty było ustalenie miejsca grobu króla w podziemiach katedry wawelskiej (potem spoczął tu książę Józef Poniatowski). Była to ostatnia wizyta króla polskiego w Krakowie.

 

Rok 1795 zastaje Kraków pod okupacją pruską. Miasto jest małym bied-nym zapuszczonym grajdołkiem. Liczy sobie dokładnie 8 148 miesz-kańców (podczas gdy w poł. XVI w. ponad 20 tys.), stopniowe wyprowa-dzanie się z Krakowa dworu Zygmunta Augusta zapoczątkowało schyłek świetności miasta.

 

Przeniesienie przez króla Zygmunta III Wazy stolicy do Warszawy w r. 1596 z ostatecznym opuszczeniem Wawelu przez rodzinę królewską (1609) ograniczyło zbyt na miejscowe towary i usługi. Kraków podupada.

Na przełomie XVIII i XIX wieku osiąga dno kryzysu. Pod władaniem Austriaków zacznie powoli podnosić się z upadku. Za lat niespełna dziesięć od wkroczenia wojsk austriackich liczyć będzie ponad 25 tys. mieszkańców (dla porównania w Warszawie pod koniec XVIII w. żyło ok.100 tys. mieszkańców, w pocz. wieku XIX już tylko 65 tys.).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

   

        Rynek krakowski - perła w Europie...

 

W roku 1795 wokół Starego Miasta ciągną się jeszcze mury obronne, choć w opłakanym stanie (nie ma oczywiście Plant), na Rynku stoi dawny ratusz krakowski w całej swej okazałości (widoczny np. na obrazie „Przysięga Tadeusza Kościuszki na Rynku krakowskim”, Michała Stachowicza z roku 1821, MN w Sukiennicach), przy kościołach Mariackim, Dominika-nów,istniejącym jeszcze wtedy św.Gertrudy i innych funkcjonują cmentarze (dziś po dawnym cmentarzu przy kościele Mariackim pozostały pod placem Mariackim nieuporządkowane katakumby, w kościele kilka tablic nagrobnych a na niższej wieży tzw. dzwonek dla konających), nie ma jeszcze cmentarza Rakowickiego, nie ma żydowskiego przy ulicy Miodowej, na Wawelu stoją jeszcze gotyckie kościoły św. Michała i św. Jerzego, na placu Szczepańskim – gotyckie kościoły św. Szczepana i św. Ma-cieja... a u wylotu ul. Szczepańskiej – Baszta Garncarzy, przed dzisiejszym Pałacem Sztuki – Baszta Paśników, u wylotu ul. Szpitalnej - Baszta Karczmarzy...

 

Po klęsce insurekcji kościuszkowskiej do Krakowa wkroczyły 15 czerwca 1794 roku wojska pruskie, 16 października ogłosili triumfalnie wiadomość o klęsce maciejowickiej. Na początek ogołocili zamek królewski z jego wyposażenia, a nim rok później definitywnie opuścili Kraków, włamali się na polecenie króla Fryderyka Wilhelma do Skarbca i zrabowali jego zawartość z insygniami władzy królewskiej włącznie. W 1792 powstał ostatni inwentarz zbiorów. Przy tej okazji urządzono pierwszą w dziejach Skarbca wystawę publiczną. I ostatnią z tamtymi rekwizytami.

 

A były to między innymi: pięć złotych koron, gotycka z XIV w. , używana do koronacji królów, wysadzana 474 rubinami, szmaragdami, szafirami i perłami, korona królowych z tego samego czasu, jeszcze jedna korona gotycka, renesansowa korona zwana węgierską, oraz renesansowa zwana szwedzką wysadzana 255 kamieniami w tym 21 diamentami, cztery berła, pięć jabłek, z których główne, koronacyjne, wyobrażało kulę ziemską a wieńczył je krzyżyk z pereł i rubinów... Austriacy zastali w Skarbcu już tylko przedmioty o mniejszej wartości, z tego siedem można oglądać dziś w Muzeum Czartoryskich. Zrabowany jeszcze przez Prusaków Szczerbiec, miecz koronacyjny, i chorągiew Zygmunta Augusta trafiły do Rosji skąd wróciły w latach 20. XX wieku w ramach rewindykacji polskich zabytków z Rosji. Legenda mówi, że insygnia koronacyjne zakopano na Litwie w okolicy Wilna a może Grodna, gdzie są do dziś. Tak czy inaczej z wielkich państw europejskich jako jedyne nie posiadamy insygniów koronacyjnych. Za co 27 grudnia 1795 roku pożegnaliśmy uroczyście acz  z ulgą urzędników pruskich.

 

Z dwojga złego Austriacy byli zdecydowanie lepsi. Dnia 4 stycznia wojska pruskie opuściły Kraków, dzień później generał de Foullon wkroczył na czele wojsk austriackich a miasto wraz z północną Małopolską aż po Pilicę i Bug pod nazwą Galicji Zachodniej włączone zostało do monarchii habsburskiej. Obowiązywał tu system absolutyzmu oświeceniowego. Ograniczono znacznie samorząd mieszkańców, wprowadzono obowiązek służby wojskowej... Nowe władze włączyły do Krakowa niektóre jego przedmieścia oraz okoliczne miasta w tym Kazimierz, który bronił się bezskutecznie powołując się na przywileje królewskie i granicę na Starej Wiśle. Kraków podzielony został na cztery dzielnice: 1. Śródmieście z Wawelem; 2. Kleparz i Wesoła; 3. Nowy Świat, Piasek, Czarna Wieś; 4. Kazimierz i Stradom. Zamek królewski przeszedł w 1798 roku pod zarząd armii. Na wzgórzu wawelskim urządzono koszary i wojskowy lazaret, katedrę przemianowano na kościół garnizonowy, miejsce po wyburzeniu w latach 1803-4 kościołów św. Michała i św. Jerzego stało się palcem defilad. Planowano przeniesienie do kościoła św. Piotra i Pawła a nawet zniszczenie grobów królewskich, ale udało się je pozostawić na swoim miejscu. Austriacy umocnili bramy wjazdowe i dokonali innych przebudowań zamieniając w cią­gu kilku lat Wawel na prawdziwą twierdzę mającą funkcjonować także na wypadek za­grożenia wewnętrznego.

 

W samym mieście wprowadzili również wiele istotnych zmian. Zarówno na lepsze jak i na gorsze. Już w 1795 zakazano pogrzebów na cmentarzach przykościelnych w obrębie miasta. Ciasnota cmentarzy przykościelnych zmuszała do częstego przekopywania grobów. Groziło to epidemiami. Na razie chowano zmarłych przy kościele św. Filipa i Jakuba na Kleparzu oraz św. Piotra, zwany Piotra Małego na Garbarach.

 

Pod nowy cmentarz zwany wówczas „generalnym” lub „powszechnym” wybrano teren należący do Karmelitów Bosych we wsi Prądnik Czerwony. W 1800 zakupiono pierwsze 10 morgów ziemi. Przygotowanie jej pod cmentarz zabrało ponad dwa lata. Dnia 15 stycznia 1803 odbył się pierwszy pogrzeb na cmentarzu zwanym później Rakowickim. Zmarła nazywała się Apolonia z Lubowieckich Bursikowa i przeżyła 19 lat. Austriackie ustawodawstwo sanitarne objęło również cmentarz żydowski Remuh, funkcjonujący od 1551 roku.Na gruntach folwarku należącego do augustianów założono nowy cmentarz czynny od roku 1804. Przeznaczono też do rozbiórki kościół św. Gertrudy wokół którego znajdował się cmentarz skazańców (jeszcze w 1794 pochowano tam księdza Macieja Dziewońskiego skazanego na śmierć za zdradę wobec insurekcji). Tak zakończyła się fundacja dokonana przez Mikołaja Wierzynka, bowiem było to najprawdopodobniej miejsce pochówku jego ojca Andrzeja, ściętego w 1406 roku.

 

W ogóle nowe władze bardzo energicznie przystąpiły do porządkowania skrajnie zaniedbanego miasta. Powstał pierwszy w dziejach Krakowa urząd budowlany. Chodziło przede wszystkim o polepszenie warunków sanitarnych mieszkańców. Wprowadzono rozporządzenia dotyczące usuwania śmieci i śniegu, oświetlenia ulic, podniesienia poziomu sanitarnego targowisk. W 1797 władze zniosły klasztor Karmelitów Bosych a budynek poklasztorny zamieniono na więzienie św. Michała (od wezwania kościoła przy klasztorze). Dziś mieści się tam Muzeum Archeologiczne. Rozpoczęto wielką akcję wyburzeń. Jeszcze w roku 1796 wyburzono mur okalający kościół  Mariacki. W pierwszym trzydziestoleciu XIX wieku wyburzono (dekretem cesarskim z 16 października 1806) prawie całe mury obronne Krakowa, prawie wszystkie bramy prowadzące do miasta, ratusz (1817-20), oraz tzw. szyję łączącą Barbakan z bramą Floriańską. Rajcowie, za kadencji których tego dokonano, przeszli do historii Krakowa jako „burzymurki”. To senatorowi Feliksowi Radwańskiemu zawdzięczamy, że zostało co zostało. W miejsce dawnych fos, kanałów i błot otaczających mury powstały Planty zwane wtedy jeszcze Plantacyami. Pierwsze drzewa pojawiły się w 1819 roku, ćwierć wieku później było ich już 8 750.

 

Władze austriackie zajęły się też uniwersytetem używającym wtedy nazwy Szkoła Główna. Językiem wykładowym miała być łacina i język niemiecki. Język polski – nie. To spowodowało, że dawni profesorowie usuwali się, wyjeżdżali (Jędrzej Śniadecki), lub przechodzili na emeryturę. Na ich miejsce przyjeżdżali wykładowcy niemieckojęzyczni. W 1800 odebrano uniwersytetowi autonomię i nadzór nad szkołami średnimi. W roku akademickim 1804/5 liczba studentów wynosiła 158 osób. W wyniku połączenia Galicji Zachodniej ze Wschodnią zreformowano również szkolnictwo, to znaczy zamknięto uniwersytet lwowski (1805) a część profesorów przeniesiono do Krakowa.

 

17 listopada 1798 rozpoczął się trwający wiele tygodni przemarsz wojsk rosyjskich zdążających do Włoch przeciw rewolucyjnej Francji. Od 16 lutego do 4 marca 1800 wojska te wracały z frontu włoskiego, wiele budynków w Krakowie zajęto na szpitale wojskowe. W roku 1805 Kraków jeszcze raz zniósł przemarsz wojsk rosyjskich a potem ich niesławny odwrót po zwycięstwie Napoleona pod Austerlitz.

 

Wiosną 1809 Austria wypowiedziała wojnę Napoleonowi. 15 kwietnia Austriacy zaatakowali Księstwo Warszawskie. Korpus austriacki został zatrzymany pod Raszynem przez wojska polskie pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego. Książę Józef oddał wprawdzie Austriakom Warszawę, ale kiedy wojska austriackie tam wkroczyły i ugrzęzły, Poniatowski zdobył Lublin, Zamość i Sandomierz należące do Nowej Galicji. Równocześnie Napoleon dał łupnia Austriakom pod Wagram. Za wycofującym się korpusem austriackim z Księstwa Warszawskiego podążył Poniatowski. Dnia 15 lipca książę wjechał uroczyście do Krakowa od strony ulicy Grodzkiej (obraz Michała Stachowicza w MN w Sukiennicach). Magistrat wręczył mu klucze miasta i złożył przysięgę wierności Napoleonowi. Dnia 15 sierpnia Kraków obchodził uroczyście urodziny Napoleona. W przeddzień uroczystości sto wystrzałów armatnich zapowiedziało zabawę, w której wzięli udział rozradowani krakowianie. Parada wojsk na Błoniach oraz obiad na 300 osób a wieczorem huczny bal wydane przez księcia Józefa w Sukiennicach uświetniły uroczystości. Książe pozostał do końca grudnia w Krakowie.

 

W wyniku wydarzeń na frontach nastąpiło kolejne przesunięcie granic. Nowa Galicja, czyli ziemie przypadłe Austrii po trzecim rozbiorze, zostały włączone na mocy traktatu pokojowego zawartego 14 października 1809 roku w Schoenbrunn do Księstwa Warszawskiego. W wyniku pokoju szenbruńskiego znalazło się również w obrębie Księstwa Warszawskiego miasto Podgórze. Włączono je – mimo protestów – do Krakowa (1810). Po raz pierwszy więc granice miasta sięgnęły za Wisłę. Kraków podzielono na cztery gminy: 1. Śródmieście; 2. Kazimierz, Stradom i część ul. Grodzkiej; 3. Kleparz, Piasek, Czarna Wieś; 4. Podgórze. W ramach podźwignięcia gospodarczego miasta kongregacja kupiecka opracowała w styczniu 1810 roku projekt urządzenia wolnego obszaru celnego. Zasady wolnego handlu obowiązywały w Krakowie do końca istnienia Księstwa Warszawskiego.

 

Jeszcze pod sam koniec 1809 roku wprowadzono do urzędów i sądownictwa język polski. Zreformowano szkolnictwo. Profesorowie niemieccy opuścili Kraków. Do Krako­wa przyjechał Hugo Kołłątaj z planami unowocześnienia uniwersytetu czyli Szkoły Głównej Krakowskiej. W uroczystościach w Kolegium Nowodworskiego wziął udział Fryderyk August, król saski i książę warszawski, który wraz z rodziną odwiedził Kraków. Towarzyszył mu w czasie wizyty książę Józef Poniatowski. Na cześć Fryderyka Augusta wydano bal w Sukiennicach a Rynek obsadzono drzewami (by wyglądał bardziej odświętnie).

 

Dnia 1 lipca 1812 roku „Gazeta Krakowska” ogłosiła manifest Napoleona z 22 czerwca o rozpoczęciu wojny z Rosją. 17 lipca odbyło się uroczyste nabożeństwo w intencji zwycięstwa w kościele Mariackim... a w styczniu 1813 do Krakowa zaczęły napływać niedobitki armii polskiej wycofującej się z Rosji. Na piechotę z Rosji wrócił między innymi poeta Kazimierz Brodziński. Wojska rosyjskie zajęły większą część Księstwa Warszawskiego. Książę Józef Poniatowski ponownie zjawił się w Krakowie z resztkami armii Księstwa. W maju, w przeddzień wyjazdu do Saksonii, uczestniczył na kolacji pożegnalnej wydanej przez Zofię Zamoyską (córkę Izabeli i Adama Czartoryskich) w dworku Pod Lipkami (dziś przy ulicy Księcia Józefa 55).

 

Książę Józef Poniatowski zginął w tzw. „bitwie narodów” pod Lipskiem 19 października 1813 roku w dwa dni po nadaniu mu przez Napoleona tytułu marszałka Francji. Legenda mówi, że ciężko ranny rzucił się do rzeki Elstery ze słowami „Bóg powierzył mi honor Polaków, tylko Bogu mogę go oddać”. Dożył 50 lat. Początkowo spoczął w jednym z kościołów Lipskich, w 1814 roku jego prochy przewieziono do kościoła św. Krzyża w Warszawie, 22 lipca 1817 roku ostatecznie spoczął  w krypcie katedry wawelskiej obok sarkofagu króla Jana III Sobieskiego. Sarkofag dla księcia wykonano jednakowoż dopiero w 1830 roku.

 

Obok klęsk politycznych rok 1813 przyniósł również groźną w skutkach powódź. Pod koniec sierpnia wylała Wisła. Zniszczyła między innymi dwa drewniane mosty łączące Stradom z Kazimierzem i Kazimierz z Podgórzem. Wcześniej przez Kraków prze-maszerowały ponownie wojska rosyjskie zmierzając na zachód i wracając na wschód.     1 maja 1814 roku w kościele św. Paw-ła zamienionym na prawosławną cerkiew garnizonową odprawiono nabożeństwo dziękczynne za wzięcie Paryża. 23 września w dro­dze na odbywający się w Wiedniu kongres pokojowy przez Kraków przejechał uroczyście witany car Aleksander I.

 

W 1814 roku Kraków znalazł się w centrum zainteresowania zwycięskich mocarstw koalicji antynapoleońskiej, Rosji, Austrii i Prus. W Wiedniu decydował się los Księstwa Warszawskiego i Krakowa. 11 lutego 1815 roku zawarto kompromis: Poznańskie i Bydgoskie z Toruniem oraz Gdańsk wracały do Prus, Wieliczka i Podgórze do Austrii, resztę Księstwa Warszawskiego obejmował car jako król polski. O Krakowie długo debatowano. Wreszcie dnia 3 maja 1815 utworzono z Krakowa i jego okolicy na lewym brzegu Wisły wolne miasto, politycznie neutralne, z dużymi swobodami handlowymi pod kuratelą trzech państw zaborczych. Nowe państewko nazywało się oficjalnie „Wolne, niepodległe i ściśle neutralne miasto Kraków z okręgiem” czyli „Rzeczpospolita Krakowska”, nieoficjalnie zaś Kongresówka. 9 czerwca ogłoszono konstytucję dla Wolnego Miasta Kraków. 18 października odbyły się uroczystości formalnego ogłoszenia Rzeczpospolitej Krakowskiej.  Przetrwała ona lat 31, do roku 1846.

 

                                                                                                                        Elżbieta Binswanger-Stefańska