|
Już w
1899 r., gdy przemawiał w zniewolonej jeszcze wtedy Warszawie, na
przyjęciu wydanym na jego cześć, powiedział te znaczące słowa: Ja
jestem Polakiem, duszą i ciałem tej naszej ziemi oddany. Ziemi,
której zapomnieć nie wolno nikomu z nas /.../ i wszędzie i zawsze ta
wielka, bolesna i potężna miłość idzie ze mną. Innym znów razem,
również w Warszawie, już wolnej, w styczniu 1920 roku wyznał:
Składam Bogu najkorniejsze dzięki za to szczęście wielkie, za tę
bezbrzeżną miłość Ojczyzny i Narodu, która była, jest i będzie
treścią i celem mojego istnienia. Jak sam to pisze w swoich
„Pamiętnikach” od zarania młodych lat odczuwał pragnienie działania
na rzecz niepodległości Ojczyzny. Było to uczucie wrodzone, ale
pobudzane i rozwijane pod wpływem życia w tradycyjnie polskim,
katolickim środowisku. Na zawsze też zachował w pamięci, nie z chęci
zemsty, ale jako dowód niesprawiedliwej krzywdy, wydarzenie, kiedy
to jako 4-letni chłopiec zdzielony został w twarz kozacką nahajką
za to, że protestował w głos przeciwko aresztowaniu swego ojca,
oskarżonego za niesienie pomocy polskim powstańcom.
To
głęboko zakorzenione uczucie potrzeby działania dla dobra
zniewolonej Ojczyzny nabrało rzeczywistego wyrazu „czynnej, mądrej
miłości” dopiero w wiele lat później. Było to 15 lipca 1910 r. w
Krakowie, kiedy to przemówił do nieprzebranych rzesz Rodaków u stop
ofiarowanego przez siebie Narodowi pomnika grunwaldzkiego. Pragnął
Paderewski upamiętnić tym 500-ną rocznicę bitwy pod Grunwaldem,
stoczonej przez zwycięskie rycerstwo polsko-litewskie z wojskiem
Zakonu Krzyżackiego. Wówczas to, przemawiając, odczuł po raz
pierwszy, jak wyznał, swoje powołanie na trybuna cierpiącego Narodu.
Oto co m.in. powiedział z okazji odsłonięcia pomnika: Dzieło, na
które patrzycie zrodziła miłość głęboka do Ojczyzny, zrodziła
wdzięczność dla tych przodków naszych, co w obronie dobrej, słusznej
sprawy zwycięskiego dobyli oręża. I apelował do uczuć i sumienia: by
wszystkie dzieci tej ziemi natchnięte zostały miłością i zgodą, mocą
i nadzieją, rozwagą i cierpliwością i dobrą wiarą, bez której nie ma
ani cnot cichych, ani sławnych czynów.
Dzień
znamiennego dla Polski zawieszenia broni, 11 listopada 1918 r.
zastał Paderewskiego w Stanach Zjednoczonych. Szwajcarię opuścił już
z początkiem 1915 r., w pełnej zawierusze wojennej, i w Ameryce
przebywał od kwietnia 1915 r. do końca listopada 1918 r. Przybył tu,
by wypełnić przyjętą przez siebie misję pomocy dla cierpiących w
Kraju i służenia sprawie wyzwolenia Ojczyzny. Działał z ramienia
Głównego Komitetu pomocy dla ofiar wojny w Polsce, założonego, wraz
z Henrykiem Sienkiewiczem, z końcem 1914 r. z siedziba w Vevey.
Ponadto był delegatem na Amerykę Polskiego Komitetu Narodowego z
siedzibą w Paryżu, utworzonego 15 sierpnia 1917 r. (po uprzednich
naradach w Lozannie) i kierowanego przez Romana Dmowskiego.
Jak
ogół Polaków, Paderewski wierzył, że rozpętana na skalę światową
wojna osłabi wrogie narodowi polskiemu mocarstwa zaborcze i
przyniesie mu utęsknioną od przeszło stulecia wolność. Z tą myślą
wygłosił na ziemi Waszyngtona przeszło 300 przemówień publicznych,
dał około 150 koncertów na cele dobroczynne dla Kraju,
interweniował osobiście i pisemnie u najwyższych władz
amerykańskich. Wzywał o pomoc i poparcie, wzywał do czynu, do walki
i dzielił się nadzieją w zwycięstwo. Zebrał krociowe dary na cele
pomocy dla ofiar wojny w Polsce, przyczynił się (za uprzednim
upoważnieniem otrzymanym od rządu amerykańskiego 8 października
1917 r.) do uformowania 20-sto tysięcznej armii złożonej z młodych
ochotników polskich (przeniesiona do Europy, walczyła ona w 1918 r.
przy boku armii francuskiej, pod dowództwem gen. Jozefa Hallera),
uzyskał uznanie przez rząd amerykański (w listopadzie 1917 r.)
Polskiego Komitetu Narodowego w Paryżu jako polskiej, oficjalnej
organizacji politycznej. Uznanie to, udzielone przez rząd U.S.A, a
także i przez rządy innych Państw Sprzymierzonych, było wydarzeniem
niezwykłej wagi dla sprawy polskiej; stwarzało ono zręby przyszłej
reprezentacji państwowej. Ale uzyskał jeszcze coś więcej, co miało
kapitalne znaczenie dla Kraju na skalę międzynarodową. Otóż 11
stycznia 1917 r. przedkłada prezydentowi Wilsonowi swój
wielostronicowy, historycznie umotywowany „Memoriał o odbudowie
niepodległego państwa polskiego”. Dowodzi w nim, że odrodzenie
niepodległej Polski leży w interesie ogólnoludzkim, gdyż jest ono
niezbędnym warunkiem dla zabezpieczenia trwałego pokoju w Europie i
swobodnego rozwoju demokracji, społeczności ludzkiej i cywilizacji
w świecie.
W
dziesięć dni potem Wilson, podzielając w pełni opinię Paderewskiego,
oświadcza przed Kongresem, że winna odrodzić się Polska zjednoczona,
niepodległa i samorządna ze swobodnym dostępem do morza. W rok
później ponowił on swe oświadczenie w 13 punkcie orędzia
dotyczącego normalizacji stosunków międzynarodowych po zakończeniu
zmagań wojennych.
Paderewski, gorący patriota, najwybitniejszy z pośród pianistów
koncertantów swej epoki, wielostronnie utalentowany kompozytor,
dalekowzroczny polityk, przezorny dyplomata, był także powszechnie
ceniony za swój oratorski dar przekonywania. To co przekazywał
odbiorcom – po polsku, po francusku lub po angielsku, zależnie od
okoliczności – płynęło z jego szlachetnych uczuć, dyktowane rozumną
rozwagą, szczerym przekonaniem patrioty i wrodzonym poczuciem
sprawiedliwości. Zacytujmy tu wybrane fragmenty z jego niektórych
publicznych wystąpień w Ameryce na rzecz odbudowy niepodległej
Ojczyzny. Wkrótce po przybyciu tam, skierował się 23 maja 1915 r. do
Polonii z apelem, z którego bije natchnienie i moc. Czytamy w nim
m.in. te słowa: Wierzę w Boga i ufam w niepożytą siłę Narodu
Polskiego w jego wielkie na ziemi posłannictwo. Wolność Ojczyzny
naszej jest koniecznością dziejową, a jej urzeczywistnienie sprawą
tylko czasu. Zaś na Zjeździe Związku Narodowego Polskiego w Ameryce,
który miał miejsce w Schenectady w dniu 1 października 1915 r.
oświadcza: Kto chce coś w dzisiejszej Polsce zrobić i czegoś
dokonać dla Kraju, musi mieć za sobą Lud polski. Przemawiając na
zjeździe Związku Sokolnictwa Polskiego w Ameryce, który odbył się w
Pittsburgu dnia 4 kwietnia 1917 r. rzuca wezwanie, dyktowane
uzasadnioną troską: Do zgody, bracia Rodacy, do zgody i – wobec
zakusów pruskiego zaborcy w utrzymaniu terytorialnego „status quo”-
apeluje do świadomości Wychodźstwa, wołając m.in. Bez śląskich
prastarych siedzib Piastowskich - nie może być Polski! Bez ujścia
Wisły, wybrzeża morskiego, bez odwiecznego Gdańska naszego - nie
może być Polski! Znów z okazji 100-letniej rocznicy śmierci Tadeusza
Kościuszki, będącego, jak się wyraził, „chwałą, dumą i ozdobą
naszą”, woła na wiecu polonijnym w Nowym Jorku 17-go października
1917 r., wkładając w usta Bohatera te słowa: Ludu Polski, ludu
kochany powstań ! Polska żyć chce, żyć będzie, żyć musi !
Innym
razem, na bankiecie zorganizowanym w Nowym Yorku przez burmistrza
tego miasta dn. 22 marca 1917 r, wypowiadając się w sprawie polskiej
podkreśla Paderewski - w duchu solidarności między narodami i
polskiego tradycyjnego hasła „za naszą i waszą wolność” -
konieczność zagwarantowania interesów żywotnych bratnich ludów.
Żądamy również wolności – mówił - dla wszystkich Słowian, dla
Czechów, Morawian, Słowaków, Serbów, Kroatów i Słoweńców. My chcemy
dla nich, jak dla siebie, pełnej niepodległości.
Ona
jest niezbędnym warunkiem światowego pokoju. Jednym z ostatnich
wystąpień politycznych Paderewskiego w Ameryce było przemówienie
wygłoszone przez niego na „Sejmie” Wychodźstwa polskiego w dniu 30
września 1918 r. Starał się on w nim nakreślić główne założenia
sprawiedliwego ładu społecznego w przyszłej, wolnej Polsce. Oto co
powiedział m.n.: Wierna duchowi Narodu i jego świetnej tradycji,
Polska, gdy czynną swobodę odzyska nikogo u siebie uciskać nie
będzie. Zapewni ona wszystkim państwa polskiego obywatelom - bez
względu na pochodzenie, na wiarę i przekonanie polityczne - zupełną
wobec prawa równość.
Postawa
Paderewskiego jako trybuna polskiego ludu na mównicy wyzwolenia
narodowego wzbudzała najwyższe uwielbienie i podziw nie tylko ze
strony Rodaków. Cieszył się on wysokim nad wyraz uznaniem również w
oczach obcych osobistości. Oto jak m.in. Marszalek Francji,
najwyższy dowódca sił alianckich w 1918 r., Ferdynand Foch pisał o
Wielkim Polaku: „Nikt więcej od Paderewskiego nie pracował nad
wskrzeszeniem Polski. Wszystkie jego uczucia, cały jego zapal –
wszystko to połączone z żarliwością najgorętszego patriotyzmu
skierowane było do jednego celu: zbawienie Ojczyzny”.
Gdy cel
ten został osiągnięty, poświęcił się Paderewski, w początkowym
okresie swej państwowej działalności politycznej, sprawie odbudowy
uwolnionego z pod obcego knuta Kraju. Od stycznia do grudnia 1919 r.
sprawuje on funkcje premiera rządu („Prezydenta Rady Ministrów”),
ministra spraw zagranicznych i głównego delegata Rzeczypospolitej na
Konferencję Pokojową. Później, po półrocznej przerwie, w obliczu
niebezpieczeństwa grążącego Polsce ze strony Rosji sowieckiej – znów
podejmuje, na wiele miesięcy, obronę interesów Polski tym razem jako
główny przedstawiciel Rzeczypospolitej w Lidze Narodów w Genewie i
delegat na Konferencje międzynarodowe. Ustępując w maju 1921 r. z
tego stanowiska otrzymuje od Rządu słowa najwyższej podzięki za
„świetną działalność, która w najwyższym stopniu przyczyniła się do
utrwalenia i ugruntowania sprawy polskiej wobec Ligii Narodów”
(pismo MSZ z 23 czerwca 1921), a Naczelnik Państwa przyznaje mu
wysokie odznaczenie „Orderu Białego Orła” (11 lipiec 1921). Ale i
później, kontynuując już karierę pianisty, pozostaje Paderewski
stale czujny na sprawy Kraju, gotów w każdej chwili do działania w
jego interesie i obronie. Tak było w 1936 roku, gdy wystąpił
przeciwko groźbie ustanowienia reżimu dyktatorskiego w Polsce. Tak
było również w obliczu zbliżającej się tragedii 1939 roku, a
następnie w obliczu klęski wrześniowej. I wówczas to ponownie
ofiarował, jak przed dwudziestu laty, swe usługi w służbie Narodu
obejmując, na propozycję Rządu Rzeczypospolitej na wychodźstwie,
pomimo słabego zdrowia i podeszłego już wieku, funkcję
przewodniczącego Polskiej Rady Narodowej powołanej w Paryżu (styczeń
1940 r.). Wreszcie z końcem września 1940 r., idąc po myśli Rządu
emigracyjnego, udaje się do Stanów Zjednoczonych, gdzie do
ostatniego dosłownie tchnienia służy sprawie obrony interesów
Kraju. Dokonał żywota 29 czerwca 1941 w Nowym Jorku, w wieku 81
lat. Pozostawił on nam te słowa stanowiące niejako jego duchowy
testament: Sprawa narodu, to sprawa ciągła, praca stała, wytrwałość
niezłomna, ofiarność nieprzerwana z pokolenia na pokolenie.
Zaniechać jej nigdy nie wolno.
J.A. Konopka / Genewa, 31.X - 1.XI. 2005 r.
|
